عکس تخت جمشید
رشته تاریخ
(كد: 125)
مقدمه :
رشته تاريخ يكي از رشتههاي مهم علوم انساني است. مجموعهي تاريخ در كنكور سراسري شامل چهار گرايش اصلي و چهار گرايش وابسته است. گرايشهاي اصلي عبارتند از: 1- تاريخ ايران باستان 2- تاريخ ايران اسلامي
3- تاريخ اسلام 4- تاريخ جهان
گرايشهاي وابسته عبارتند از: 1- مطالعات خليج فارس (با ضرايب تاريخ ايران اسلامي) 2- مطالعات آسياي مركزي و قفقاز (با ضرايب ايران اسلامي) 3- تاريخ انقلاب اسلامي (با ضرايب ايران اسلامي) 4- تاريخ تشيع (با ضرايب تاريخ اسلام)
داوطلبان كنكور كارشناسي ارشد تاريخ نه تنها بايد مطالب منابع مربوط به گرايش مورد علاقه خود را مطالعه كنند بلكه لازم است مطالب منابع ساير گرايشها را هم بخوانند، از اين نظر كنكور كارشناسي ارشد تاريخ شبيه كنكور سراسري كارشناسي است كه دانش آموز كتابهاي درسي را ميخواند و بعدا رشته مورد علاقه خويش را در اولويت قرار ميدهد.علاوه بر فارغ التحصيلان رشته تاريخ در مقطع كارشناسي، فارغ التحصلان ساير رشتههاي علوم انساني، علوم تجربي و علوم رياضي و فني هم ميتوانند در كنكور كارشناسي ارشد تاريخ شركت كنند.دانشجوياني كه مراحل تحصيل در كارشناسي ارشد را به اتمام ميرسانند ميتوانند در دانشگاهها و مؤسسات آموزش عالي دولتي و آزاد، مدارس دولتي و غير دولتي، موزهها و مراكز اسناد و بخش پژوهشهاي تاريخي وزارتخانهها، نهادها و مؤسسات دولتي و غير دولتي، دايرة المعارفها و غيره مشغول كار شوند.
رشته تاريخ در شماري از دانشگاههاي دولتي، آزاد، غيرانتفاعي و پيام نور وجود دارد در جدولي كه در ادامه ميآيد ظرفيت پذيرش رشته تاريخ در دانشگاههاي تهران و شهرستانها آمده است. نكته مهميكه بايد در مورد دانشگاههاي داراي كارشناسي ارشد تاريخ ذكر شود اين است كه دانشجو بايد توجه داشته باشد دانشگاهي را در اولويت قرار دهد كه داراي دكتراي تاريخ در همان گرايش باشد از اين جهت دانشگاههاي تهران، شهيد بهشتي، تربيت مدرس، تبريز و اصفهان در اولويت قرار دارند. زيرا آنها در اكثر گرايشهاي تاريخ داراي دكترا ميباشند.در دانشگاه آزاد تنها واحد علوم و تحقيقات داراي دكتراي تاريخ ميباشد.از جهت دسترسي به مراكز كتابخانهاي و اسناد و مؤسسات پژوهشي.دانشگاههاي شهر تهران بيشتر از ساير دانشگاهها داراي اهميت ميباشند. از نظر قدمت تأسيس رشته تاريخ و سابقه آن در مقطع كارشناسي ارشد دانشگاههاي تهران و شهيد بهشتي (ملي سابق) در درجه اول قرار دارند.
بديهي است تنها دانشجوياني در دانشگاههاي برتر قبول خواهند شد كه حائزه نمره بيشتري شوند.در اين راستا كانون فرهنگي آموزش تلاش خواهد كرد تا از طريق برنامهريزي، مشاوره و آزمون به داوطلبان رشته تاريخ كمك كند كه با آمادگي بسيار زيادي در كنكور كارشناسي ارشد شركت كنند. لازم به يادآوري است كه آزمون كارشناسي ارشد تاريخ دانشگاههاي سراسري و آزاد در سال گذشته به صورت كاملا تستي برگزار شد.
1- تاريخ ايران باستان
|
دانشگاه محل تحصيل |
ظرفيت روزانه |
ظرفيت شبانه |
|
دانشگاه تهران |
7 |
5 |
|
دنشگاه شهيد بهشتي |
9 |
1 |
2- تاريخ ايران اسلامي
|
دانشگاه محل تحصيل |
ظرفيت روزانه |
ظرفيت شبانه |
|
دانشگاه اصفهان |
6 |
6 |
|
دانشگاه الزهراء |
6 (فقط زن) |
7 |
|
دانشگاه بين المللي امام خميني قزوين |
6 |
6 |
|
دانشگاه تربيت معلم تهران |
5 |
- |
|
دانشگاه تهران |
7 |
5 |
|
دانشگاه سيستان و بلوچستان |
6 |
10 |
|
دانشگاه شهيد بهشتي |
9 |
1 |
|
دانشگاه شهيد چمران اهواز |
4 |
2 |
|
دانشگاه شيراز |
9 |
2 |
|
دانشگاه فرودوسي مشهد |
4 |
2 |
|
پژوهشگاه علوم انساني ( تهران) |
8 ( فاقد امكانات خوابگاهي ) |
- |
|
دانشگاه لرستان |
- |
6 |
3- تاريخ اسلام
|
دانشگاه محل تحصيل |
ظرفيت روزانه |
ظرفيت شبانه |
|
دانشگاه اصفهان |
3 |
3 |
|
دانشگاه الزهراء |
7 ( فقط زن) |
- |
|
دانشگاه تربيت معلم تهران |
5 |
- |
|
دانشگاه تهران |
7 |
5 |
|
دانشگاه تربيت مدرس |
6 |
7 |
|
دانشگاه شهيد بهشتي |
9 |
2 |
|
دانشگاه شيراز |
9 |
2 |
|
پژوهشكده حوزه و دانشگاه |
15 |
- |
|
مؤسسه آموزش عالي باقرالعلوم قم ( غير انتفاعي) |
10 فقط زن |
- |
|
مؤسسه آموزش عالي باقرالعلوم قم ( غير انتفاعي) |
10 فقط مرد |
- |
4- تاريخ عمومي جهان
|
دانشگاه محل تحصيل |
ظرفيت روزانه |
ظرفيت شبانه |
|
دانشگاه شهيد بهشتي |
9 |
1 |
|
پژوهشكده امام خميني (س) و تاريخ انقلاب اسلامي) |
10 |
- |
|
دانشگاه تهران (مطالعات خليجفارس) |
7 |
5 |
|
دانشگاه تهران (مطالعات آسياي مركزي) |
7 |
5 |
در ذيل جدول گرايشها و ضرايب رشته تاريخ و دانشگاههاي سراسري و آزاد محل تحصيل اين رشته در مقطع كارشناسي ارشد آمده است :
جدول گرايشها وضرايب رشته تاريخ
|
رديف |
ضرايب دروس
گرايش |
زبان انگليسي (عموميو تخصصي) |
زبان عربي |
تاريخ ايران باستان |
تاريخ اسلام |
تاريخ جهان |
تاريخ ايران دوره اسلامي |
|
1 |
ايران دوران اسلامي |
2 |
2 |
1 |
1 |
1 |
2 |
|
2 |
باستان |
2 |
2 |
2 |
1 |
1 |
1 |
|
3 |
اسلام |
2 |
2 |
1 |
2 |
1 |
1 |
|
4 |
جهان |
3 |
1 |
1 |
1 |
2 |
1 |
جدول ظرفيت پذيرش گرايشهاي تاريخ
|
رديف |
گرايش |
روزانه |
شبانه |
غيرانتفاعي |
پيام نور |
جمعكل | ||||||||
|
تهران |
شهرستان |
كل |
تهران |
شهرستان |
كل |
تهران |
شهرستان |
كل |
تهران |
شهرستان |
كل | |||
|
1 |
ايران باستان |
16 |
- |
16 |
6 |
- |
6 |
- |
- |
- |
- |
- |
- |
22 |
|
2 |
تاريخ ايران دوران اسلامي |
49 |
34 |
83 |
23 |
27 |
50 |
- |
- |
- |
- |
- |
- |
133 |
|
3 |
تاريخ اسلام |
38 |
12 |
50 |
19 |
5 |
24 |
- |
20 |
20 |
- |
40 |
40 |
74 |
|
4 |
تاريخ جهان |
9 |
- |
9 |
1 |
- |
1 |
- |
- |
- |
- |
- |
- |
10 |
|
**** |
|
112 |
46 |
158 |
49 |
32 |
81 |
- |
20 |
20 |
- |
40 |
40 |
279 |
|
منابع مطالعاتي |
|
منابع بيشتري براي مطالعه: 1- ايران در عهد باستان – دكتر محمد جواد مشكور 2- تاريخ ايران – حسن پيرنيا، عباس اقبال و باقر عاقلي، بخش مربوط به باستان 3- تاريخ اسلام كمبريج، ترجمه احمد آرام 4- تاريخ جهاني دولاندلن 2 جلد 5- تاريخ مغول – شيرين بياني 3 جلد 6- تاريخ صفويه كمبريج، ترجمه يعقوب آژند 7- تاريخ ايران كمبريج جلد 4 8- تاريخ مشروطه احمد كسروي 9- تاريخ سياسي اجتماعي ايران در عهد زنديه، دكتر ورهرام
|
منابع ازمون ارشد تاریخ
|
عنوان كتاب |
مولف |
مترجم |
ناشر |
|
تاريخ ايلام |
والتر هينتس |
مسعود رجب نيا |
علمي و فرهنگي |
|
تاريخ ماد |
دياکونف |
کريم کشاورز |
علمي و فرهنگي |
|
تاريخ امپراطوري هخامنشيان |
پير بريان |
ناهيد فروغان |
نشر قطره |
|
اشکانيان |
دياکونف |
کريم کشاورز |
انتشارات پيام |
|
ايران در زمان ساسانيان |
آرتور کريستن سن |
رشيد ياسمي |
اميرکبير ـ دنياي کتاب |
|
تاريخ ايران باستان |
حسن پيرنيا |
|
دنياي کتاب |
|
ايران از آغاز تا اسلام |
رومن گيرشمن |
محمد معين |
علمي و فرهنگي |
|
ايران قبل از اسلام |
عبدالحسين زرين کوب |
|
انتشارات اميرکبير |
|
تاريخ مردم ايران |
عبدالحسين زرين کوب |
|
انتشارات اميرکبير |
|
ايران بعد از اسلام |
عبدالحسين زرين کوب |
|
انتشارات اميرکبير |
|
تاريخ صدر اسلام |
غلامحسين زرگري نژاد |
|
انتشارات سمت |
|
تاريخ اسلام |
علي اکبر فياض |
|
انتشارات دانشگاه تهران |
|
تاريخ سياسي اسلام |
حسن ابراهيم حسن |
ابوالقاسم پاينده |
انتشارات جاويدان |
|
تاريخ اسلام کمبريج |
احسان يارشاطر |
(دوره دو جلدي) |
انتشارات اميرکبير |
|
تاريخ ايران کمبريج |
احسان يارشاطر |
(دوره کامل) |
انتشارات اميرکبير |
|
کارنامة اسلام |
عبدالحسين زرين کوب |
|
انتشارات اميرکبير |
|
تاريخ ايران از ورود مسلمانان تا پايان طاهريان |
دكتر حسين مفتخري |
|
انتشارات سمت |
|
تاريخ تحولات سياسي... دوره سامانيان |
دكتر سيدابوالقاسم فروزاني |
|
انتشارات سمت |
|
ديلميان در گستره تاريخ ايران |
پروين ترکمني آذر |
|
انتشارات سمت |
|
علي اصغر فقيهي |
|
انتشارات سمت | |
|
غزنويان : از پيدايش تا فروپاشي |
دكتر سيدابوالقاسم فروزاني |
|
انتشارات سمت |
|
دکتر مليحه ستارزاده |
|
انتشارات سمت | |
|
تاريخ حكومت طاهريان از آغاز تا انجام |
دكتر امير اكبري |
|
انتشارات سمت |
|
تاريخ خوارزمشاهيان |
دكتر الهيار خلعتبري |
|
انتشارات سمت |
|
تاريخ تحولات... دوره تيموريان و تركمانان |
دكتر حسين ميرجعفري |
|
انتشارات سمت |
|
شيرين بياني |
|
انتشارات سمت | |
|
اسماعيل حسن زاده |
|
انتشارات سمت | |
|
تاريخ تحولات ... در دوره صفويه |
دكتر عبدالحسين نوايي |
|
انتشارات سمت |
|
تاريخ افشاريه و زنديه |
دکتر رضا شعباني |
|
انتشارات سمت |
|
نقي لطفي، محمدعلي عليزاده |
|
انتشارات سمت | |
|
تاريخ عصر قاجار |
علي اصغر شميم |
|
مدبر ـ افکار |
|
تاريخ مختصر احزاب سياسي |
ملک الشعرا بهار |
|
انتشارات اميرکبير |
|
تاريخ مغول |
برتولد اشپولر |
|
علمي و فرهنگي |
|
ايران عصر صفوي |
راجر سيوري |
|
نشر مرکز |
|
تاريخ روابط خارجي ايران |
عبدالرضا هوشنگ مهدوي |
|
انتشارات اميرکبير |
|
تاريخ مشروطة ايران |
احمد کسروي |
|
انتشارات اميرکبير |
|
تاريخ جهان نو |
پالمر |
|
انتشارات اميرکبير |
|
تاريخ جهاني |
دولاندلن |
|
انتشارات دانشگاه تهران |
|
عصر انقلاب |
هابز بام |
|
طرح نو |
|
عصر امپراطوري |
هابز بام |
|
طرح نو |
|
عصر نهايت ها |
هابز بام |
|
طرح نو |
|
مجموعه تستهاي تاريخ |
حسن زنديه |
|
نشر پردازش |
|
گزيده متون تاريخي به زبان عربي |
سيد حميد طبيبيان |
|
نشر اساطير |
|
گزيده متون تاريخي به انگليسي |
غلامرضا وطن دوست |
|
انتشارات سمت |
ایران باستان
Richard Frye. The History of Ancient Iran.
beginning with pg. 325.
THE REFORMS OF CHOSROES ANUSHIRVAN ('OF THE IMMORTAL SOUL')
Chosroes was the most illustrious of the Sasanian rulers and he gave his name to the common designation of Sasanian rulers by the Arabs, Kisra, much as Caesar gave his name to Roman rulers. His reforms set a stamp on the later Sasanian state and society and much of what we know about the organization of Sasanian Iran dates from his reign and afterwards. Under him the national epic was gathered together; probably at that time the Avesta was reduced to the form of the Avestan alphabet and writing we know at the present time, and his economic reforms also have come down to us in Islamic writings, while stories about the splendor, the justice and flourishing of Iran under him abound in later Islamic writings, where he occupies a place similar to the great Shah 'Abbas in Safavid times. The tax reform, begun under Kavad, was carried to completion under Chosroes, and the royal court was much strengthened by this and other measures, which changed the face of the empire, making it stronger when a strong ruler ruled but open to disintegration under a weak king. At the outset he had to put down an attempt by a group of nobles to raise his brother to the throne, but he overcame the plotters and dispatched them.
One of his first tasks on ascending the throne was to make peace with the Byzantines, which he did in 532 evacuating several forts in Lazica, and to restore order in society, for as several sources state, children did not know who their fathers were, and questions of inheritance and ownership were unresolved. The aftermath of the Mazdakite troubles not only provided an opportunity to reduce the power of the great feudal lords, who after the time of Chosroes are little mentioned except as officials of the central government, but also to reorganize the clergy, the higher offices of which had been occupied by members of noble families. The basis of wealth and power of the upper classes had to be reorganized first, and this was the tax reform of Chosroes, the results of which lasted into Islamic times.
F. Altheim has studied the tax reforms of Chosroes in detail and is convincing in his conclusions that the great landed nobility previously enjoyed great privileges in exemption from taxation, but as a result of the seizure of lands by common folk during the Mazdakite movement, there was great confusion in claims of land ownership. All land was to be surveyed and taxed in the same way everywhere, while revenues which formerly frequently went to the nobles were to come into the central government treasury. It is possible, as Altheim asserts, that the indictio or tax reform of Diocletian, the joining of the Roman iugatio and capitatio into one tax system collected three times a year, provided the prototype for Chosroes' reforms, but this is inference. It is related in a number of sources that taxes were levied on the produce of land, fruits and grains, but frequently the produce was spoiled before it could be assessed for tax purposes. Under the new system the land was measured, the water rights determined and yearly average rates were set for the land which produced grain, other rates for land which had date palm and olive trees according to the number of the producing trees, and other reforms of which we only have hints.
The tax reform was followed by a reform of the army which was changed from the previous practice of the great feudal lords providing their own equipment and bringing their followers and retainers into the field, to another system with a new force of dehkans or 'knights,' paid and equipped by the central government. It is interesting to note that both the number, as well as the die quality, of coins of Chosroes I increases and improves greatly compared to earlier issues, and the iconography of the coins becomes more stereotyped. Also, it should be remarked that the army reorganization under Chosroes was concentrated on organization and on training, rather than any new weapons or technical advances, and as previously the heavily-armed cavalry remained the dominant force with archers less important. The masses, as usual, were still camp followers and little more than a rabble looking for booty, but a new nobility of service was created which became more influential than the landed nobility. Since payment in specie or even in kind did not suffice to recompense the 'knights,' villages were granted to them in fief, and a large class of small landowners came into existence. The ruler also divided the kingdom into four military districts with a spahbad or general in charge of forces in each part with the primary task of defending Iran from external foes. Walls and forts were also built on the frontiers, but in this policy Chosroes was only continuing the policy of his predecessors, while new roads, bridges and many buildings have been attributed to Chosroes, whether true or not.
The army was tested in the resumption of hostilities with Byzantium, and fortunately we have a detailed account of the war from Procopius. The reasons for a new war were many, not the least of which were embassies from the Ostrogoths in Italy, who were conquered by Justinian, and pressure from some Armenians and Arabs, both eager for war. So Chosroes broke the peace and invaded Syria in 540 moving south of the usual path of armies. He took several towns and received tribute from others and soon was before the walls of Antioch, which had suffered greatly from several earthquakes in 525-526, and it was poorly defended making conquest easy for the Persians. Chosroes pillaged and burned the city taking many captives, after which peace was made with Justinian who paid the Persians a large indemnity. On his return, however, Chosroes obtained ransom from a number of Byzantine cities on his way. Because of these activities Justinian renounced the truce just concluded and prepared to send Belisarius, who had been successful in Italy and North Africa, against the Sasanians.
After returning, Chosroes built a new city, strictly following the model of Antioch, near Ctesiphon, and he settled his captives from Antioch in it calling it the presumptious title Weh Antiok Khusrau (Better than Antioch [has] Chosroes [built this]), but it was called Rumagan, 'town of the Greeks' by the local inhabitants, and al- Rumiyya by the Arabs. He is said to have founded several other towns and erected walls at Derbend. The following year the Sasanians took advantage of the request of emissaries from the king of Lazica to send an army to support him against Byzantine encroachments, and at first they were successful capturing a Byzantine fortress on the Black Sea coast called Petra and establishing a protectorate where Sasanian rule had never before penetrated. Belisarius in Mesopotamia ravaged the country around Nisibis, but no decisive battle was fought, and the Byzantine general was recalled by Justinian and sent to the west. In 543 a Byzantine army suffered defeat in Armenia, and Chosroes was encouraged to again invade Syria, and he besieged Edessa, now more important than Antioch, but he was repulsed and retreated with the payment of a ransom. A five-year truce was then concluded between the two empires and Chosroes received two thousand pounds of gold. In Lazica the inhabitants revolted against Persian control, and a Byzantine force was sent in the fourth year of the truce to aid the local populace to oust the Persians, and as a result the Lazic war continued for a number of years.
Both Procopius and Agathias stress the strategic importance of Lazica, and if we view the Lazic war as a prelude to the ambitious dreams of Chosroes to control the trade of the silk route to China and the sea way to India, as indicated by his interventions later with the Turks and in Yemen, then the Byzantine authors may have correctly discerned the far-reaching plans of the Persians. In the Lazic war Chosroes finally lost, and negotiations were begun with Byzantium in 556 which led to a fifty-year peace treaty signed in 561, by which the Persians evacuated Lazica for an annual payment of gold. The treaty and a description of the sealing of the documents can be found in Menander Protector, giving an insight into contemporary diplomatic protocol.
In the east a new force had appeared in Central Asia, the Turks, who attacked the Hephthalites defeating them. Chosroes, taking advantage of the disunity of Hephthalite princes and apparently the absence of a central authority among them, about 557-558 annexed some Hephthalite principalities south of the Oxus River, while the Turks extended their hegemony north of the river. The main Hephthalite domains, however, were not annexed by the Sasanians, for under the son and successor of Chosroes they caused much trouble. The initial cordiality between the Turks and Chosroes soon changed, possibly because of the hope of Chosroes to dominate trade between Central Asia, China and India and the West. Later relations between the Turks and Persians deteriorated, and in 568 a Turkish embassy, recorded by Menander, arrived in Byzantium to make an alliance against the Persians, but nothing came of the proposed two front attack on Sasanian Iran.
The hostilities in the north between the two empires were matched by competition in the Arabian peninsula especially Yemen, where the Ethiopians, who had been converted to Monophysite Christianity, sent an army in 522 against the Himyarites, the dominant power in south Arabia at that time.lS A local leader Dhu Nuwas defeated the Ethiopians and sought aid from Iran, while the Ethiopians turned to the Byzantines who responded with ships and supplies. The king of Ethiopia led his troops across the ed Sea in 525, defeated and killed Dhu Nuwas and installed an Ethiopian protege as king of the Himyarites. The success of the Ethiopians led to an embassy to them from Justinian in 531, reported by Procopius, who says the Byzantines suggested that the Ethiopians could force the Persians out of the India trade. Nothing came of this, since an Ethiopian general, Abraha, seized power in the Himyarite kingdom sometime between 532 and 535 and established an independent state which he ruled until his death in 569 or 570, the 'year of the elephant' or the year of the birth of the prophet Muhammad. Several years afterwards Ma 'd-Karib, one of the sons of Abraha, fled from his half-brother who had succeeded to the throne, and he secured the support of Chosroes. The latter sent a fleet and a small army under a commander called Vahriz to the area near present Aden and they marched against the capital San'a'l which was occupied. Saif, son of Mard-Karib, who had accompanied the expedition became king sometime between 575 and 577. Thus the Sasanians were able to establish a base in south Arabia to control the sea trade with the east. Later the south Arabian kingdom renounced Sasanian overlordship and another Persian expedition was sent in 598 which was successful in annexing southern Arabia as a Sasanian province which lasted until the time of troubles after Chosroes II.
In 565 the emperor Justinian died and was succeeded by Justin II, who resolved to stop subsidies to Arab chieftains to restrain them from raiding Byzantine territory in Syria. A year earlier the Sasanian governor of Armenia, of the Suren family, built a fire temple at Dvin near modern Erevan, and he put to death an influential member of the Mamikonian family, which touched off a revolt which led to the massacre of the Persian governor and his guard in 571. Justin II took advantage of the Armenian revolt to stop his yearly payments to Chosroes for the defense of the Caucasus passes. The Armenians were welcomed as allies, and an army was sent into Sasanian territory which besieged Nisibis in 572, but dissension among the Byzantine generals not only led to an abandonment of the siege, but they in turn were besieged in the city of Dara, which was taken by the Persians, who then ravaged Syria and caused Justin to sue for peace. Justin was succeeded by Tiberius, a high Byzantine officer, in 574 who made a truce with Chosroes, but it was not concluded, and in the following year the Persians invaded Armenia where they were at first successful. Then, as so frequently in the wars between the two empires, fortune changed, and the Byzantines gained many local successes. Attempts to negotiate a peace in 576 failed after a great Sasanian victory over the Byzantines in Armenia. In 578 a new Byzantine commander Maurice captured several Sasanian strongholds, but the Armenian revolt came to an end with a general amnesty from Chosroes, which brought Armenia back into the Sasanian Empire, and peace negotiations between the two great powers were under way when Chosroes died in 579.
It is impossible to do more than summarize the achievements of Chosroes and to list the various developments in political, social and cultural matters during his reign. So much is ascribed to Chosroes in later Islamic writings that it is diflficult to determine how much is fact or fable. Certainly much that we find in state organization, taxes and the like, in Islamic times had their origins in the state reforms under Chosroes, or in changes which occurred during his reign, and the tendency of peasants in Iran today to assign any obviously pre-lslamic bridge, caravanserai or other structure to Chosroes 'of the immortal soul' is testimony of the impression he made on his contemporaries. Even foreign writers inimical to Chosroes were somewhat awed by the imposing figure of the Sasanian ruler, cruel and hard but worthy of respect.
Although history, especially in Iran, has been limited to urban, elite groups, the basis of support of an Iranian government or culture was the rural peasantry, and during the Mazdakite upheaval, even the peasantry influenced events. It may be exaggerated to say that Iran was changed from a feudal land into an empire after Chosroes, for castes continued, with the scribes or bureaucracy added to the traditional Indo-lranian three-caste system of priests, warriors and common folk. In a sense the landowning elite gave way in influence to a bureaucratic elite tied to the crown. The direct taxes levied on the land and on the peasants greatly reduced the 'middle-man' role of the landed nobility between common folk and the court. Although we have no statistics and only fragments of data, one may speculate that in the long run the reforms of Chosroes caused problems for the peasants, because a substantial shift in peasant settlement patterns from old irrigated lands to new dry-farming lands seems to have occurred. The massive irrigation systems of Chosroes on the plains, aided by dams and canals, may have at first aided an expansion of agriculture, but the centralization perhaps robbed the local people of initiative with the result of a decline in population on the plains with a consequent growth of towns. On the plateau we have no information but urban development was certainly much smaller than in Mesopotamia. Also Mesopotamia and Khuzistan were easier to administer by the central government.
The urban development in Khuzistan can be linked to the great expansion of trade under Chosroes I. The state now tended toward monopolistic control of the trade with luxury goods assuming a far greater role in the trade than heretofore, and the great activity in building of ports, caravanserais, bridges, and the like was linked to trade and to urbanization. The Persians dominated international trade, both in the Indian Ocean and in Central Asia and South Russia in the time of Chosroes, although competition with the Byzantines was at times intense. Sasanian settlements in Oman and Yemen testify to the importance of the trade with India, but the silk trade with China, as we shall see, was mainly in the hands of the Sogdians.
For trade or defense reasons Chosroes practiced the ancient transfer of populations from one part of the empire to another as one can see by the addition of bishoprics to the realm of eastern Christianity, as well as by many notices of such shifts in the sources. He also welcomed refugees from the Byzantine Empire such as the philosophers from the school at Athens which had been closed by Justinian in 529. They became homesick, however, and Chosroes negotiated their return in a peace treaty according to Agathias, but he still had many medical doctors and sages at his court. On the intellectual side of his court, translations were made into Middle Persian from Greek, Syriac and Sanskrit, and many stories have been preserved in later Arabic and Persian works on the chief minister and sage Buzurjmihr, to give him the Arabic form of his name. The introduction of the game of chess to Iran from India is tied with his name, and although many scholars have considered him to be a fiction, Christensen not only argues his real existence but identifies him with a medical doctor called Burzoe, also at the court of Chosroes. Connected with the name of Chosroes I are many wise sayings in Islamic works and collections of such andarz are many, such that it is highly probable that this Sasanian monarch became the origin of many apocryphal stories in later works. In the realm of religion many Middle Persian books are said to have been written in the time of Chosroes, although it should be remembered thatjust as Shapur I and II are confused in later works, so are Chosroes I and II. The Pahlavi books, as well as Islamic sources, imply that Chosroes I was tolerant of religions other than Zoroastrianism, which he ordered cleared of heresy, and most scholars agree that the final and fixed form of later, dualistic Zoroastrianism traces its origins back to the reign of Chosroes I.
If we turn to the visual arts, again the pomp and glory of the reign of Chosroes strike the observer. Many Sasanian silver objects date from the time of Chosroes, although dating is frequently exceedingly difficult. One reason for problems in identifying or dating Sasanian art is the lack of a 'Zoroastrian' art and an artistic symbolism matching Christian and Buddhist art, although decoration perhaps predominated in late Sasanian art over representation, and much of the geometric or floral nature of Islamic art seems to have had its origins in Sasanian Iran. Even though one can hard!y speak of a 'Zoroastrian' art, all specialists agree that Sasanian art, like its predecessor the art of the Achaemenids, is a royal art with plenty of royal symbollsm. Much more than trade and commerce, art was bound to the court and the wlshes of the ruler, and it seems that, just like the coinage, the silver plates, textiles, even glassware and pottery, not to mention architecture, all came from royal workshops or related establishments. Whether Sasanian art is primarily derived from Hellenistic art or is more dependent on ancient Iranian and Near Eastern traditions is a matter for art historians and need not concern us here, but whatever the origins, Sasanian motifs, such as the mythical bird, the senmurv, are found on art objects from India, China and the western world, evidence of the importance of Sasanian culture in the realm of the arts.
It is not possible here to even mention the many aspects and problems of Sasanian art, except to note several features which exemplify the nature of political power and pomp of the Sasanian rulers. The monumental architecture, such as the Qala-ye Dukhtar and palace of Ardashir at Firuzabad, the Taq-e Kisra in Ctesiphon, if not built by Chosroes at least enlarged or completed by him, and others, all express the pride and wealth of the Sasanians. The symbolic quality of the representational art of the Sasanians too strikes one, for representation of kingly glory may be seen in many forms, such as the mountain goat with a ribbon around its neck, the head of a wild boar, tulips, winged creatures, or even leaves, all from nature yet not represented in their natural forms but heraldic in nature. In other words, the art objects may not have been made for the royal court but they appear as though they were. This 'centralization' of only a few art motifs repeated many times expresses the ideals of the imperial state and society after Chosroes I. It is interesting that much more has been written about the arts of the Sasanians, and they have been far more studied, than has been the political, social or economic history of Sasanian Iran.
One branch of Sasanian art which was widespread among the populace but which also displayed the royal motifs mentioned above, and has repercussions in other areas, is that of sphragistics, for in antiquity people used seals instead of signatures. On many thousands of Sasanian seals or seal impressions on clay, we find a large repertolre of motifs including figures or busts, as well as official seals only with writings. For Sasanian onomastica the seals are invaluable, and we find personal names such as Mihr Bokht or Zurvandad, which, however, do not mean that those who held these names were followers of a separate religion of Mithraism or Zervanism but they were simply Zoroastrians. Others were named after a fire temple, a day of the month, or for rnany other reasons. Perhaps more important than private seals, which usually give us only a symbol or design but sometirnes the name and title of the owner and rarely other information, were the 'official' seals with writing alone which tell us about administrative divisions of provinces as well as titles, and no personal names, since they were seals of offices not of persons. The vast majority of these seals date from the time of Chosroes I or later, and we have an interesting passage from the Matigan which substantiates the evidence of the seals and sealings themselves It goes as follows: "Furthermore, thus, the seal of usage (official seal) of the mobads and of the hamarkar (official of finances) was first (introduced) by order of Kavad son of Peroz and that of the judge (datavar) first by order of Chosroes son of Kavad. When the seals of the mobads of Fars were carved, it was written not the mobad in the name of his mobad quality, but in the name of the 'advocate of the poor,' and for this reason it was carved on the seal of the mobad of Fars in this manner. Seals, of course, were ancient in the Near East and seem to have been the predecessors of writing. In Babylonia the vast majority of clay sealings were economic in nature, and persons responsible for commercial transactions put their seal mark on goods and records of dellveries of goods. Priests participated in transactions and in control over trade and both sealings and cuneiform tablets relating to trade and legal matters have been found in temples in ancient Mesopotamia. Since the Sasanians were part of a tradition of conservatism it should cause no surprise to find priests acting as witnesses and as udges and custodians of records in various transactions of a village, city or a province in Sasanian Iran. The two storehouses where Sasanian clay sealings have been found in a room of the fire temple at Takht-e Sulaiman in Azerbaijan and at Qasr-e Abu Nasr or old Shiraz, held records of various transactions in the form of clay sealings, covering a time span of several generations at the end of the Sasanian period One controversy still unresolved is to what were the clay sealings originally attached before they were placed m their archives? One view is that they were attached to rolled documents, while another is that they were attached to oods before being removed to the archives. In the archives these sealings may have had tags or even documents attached to them for identification, but it is difficult to believe that only documents were originally attached to these sometimes large and heavy pieces of clay of so many different forms.
From sealings, as well as from later Arabic sources, one may reconstruct the provincial subdivisions of Sasanian Iran after Chosroes, under the four military divisions. The province was subdivided into kura (from Greek xvpa?) also called osan, which in turn were divided into rostak (Ardbic rustaq) or tasug. This division, as well as the nomenclature, was not at all uniform throughout the empire and over time designations changed, just as the dehkan, once a noble, became a peasant today. Likewise, the administration, loyal to the court and central government, was imposed on the landowning caste system, and sometimes the two clashed in the exercise of power and authority. The difficulty of determining provincial subdivisions in Sasanian times, especially in the lowlands of Khuzistan and Mesopotamia, is compounded by changes in boundaries and in names made by various Sasanian rulers at the end of the dynasty. We may assume that the information provided by Arabic sources relates mainly to the situation after Chosroes II Parviz. The division of the empire into four parts, after the points of the compass, by Chosroes I was more for military or defense purposes than for civil administration, although it must be admitted that we are not informed about the civil organization which was formed beside the military governor (spahbad) and his assistant (?) (padgospan). To go into details on administrative geography would far exceed the limits of this book, and we must restrict ourselves in brief to Iran proper.
Fars province, the Sasanian homeland, was probably a model for the rest of the empire, and we know there were five kuras, designated by the major cities in them, Istakhr, Arrajan, Bishapur, Ardashir Khwarreh and Darabgird. The first, where the governor resided, and the largest, extended east to Yazd. Arrajan was called Weh az Amid Kavad 'better than Amida has Kavad (built this)' or Wamqubad in Arabic or Bizamqubad on coins. Ardashir Khwarreh was also called Gur, present Firuzabad. The divisions of Khuzistan province are unclear, for different Arabic sources give various provincial subdivisions, but there were at least seven, since Khuzistan, although much smaller than Fars, was richer agriculturally and was more heavily populated. The largest kura was Hormizd-Ardashir (called Hormizshahr or Suq al- Ahwaz by the Arabs), present Ahwaz. Other kuras were Rustaqubad (in Arabic the area of 'Askar Mukram), Shustar, Susa, Jundeshapur, Ramuz and Dauraq, but over time changes were many in this province. For other provinces, especially on the plateau, we have much less information which is also confusing. Changing of provincial and local boundaries was made for many reasons, but such changes were mountains and rivers, kept divisions fairly constant, and the administrative subdivisions of Fars province, for example, have remained much the same throughout history although towns in them rose and declined.
Enough has been said to indicate the great significance of the reign of Chosroes I, and even though much has accumulated around his name and reign which should not be attributed to him, nonetheless the achievements of Chosroes were outstanding. Yet in the long run they did not insure lasting loyalty to the dynasty, and they did not rectify the grave defects of the caste system of society. On the contrary, the centralization of power and authority left local officials with little initiative and much resentment, at least in regard to the central power, such that the Islamic invaders, after the defeat of the imperial armies in three great battles in the west, had only local opposition, with little thought of unity to defend the empire. But the weakness of Sasanian Iran at that time was in no small measure the result of both internal and external fighting in the empire and the lack of rulers with the personal influence and power of a Shapur or Chosroes.
THE LAST RULERS
Hormizd IV, son of Chosroes and a Turkish princess given in marriage to the Sasanian monarch to promote good relations between the two states, inherited the war with Byzantium. Attempts by Tiberius to end the war between the two empires failed, mainly because the Persians refused to surrender the city of Dara and also demanded a large annual subsidy. The Byzantine general Maurice was successful against the Persians in Mesopotamia, but in 582 the death of Tiberius caused Maurice to go to the capital to mount the throne, and he was replaced by incompetent generals who were defeated, and the war continued with attacks and counter-attacks. More threatening, however, was an invasion of the Turks into the northeastern part of the Sasanian Empire. Fortunately Iran had a brilliant general of the Mihran family called Bahram Chobin who decisively defeated the Turks at a great battle near Herat in 589, reported in a number of sources. The chronology and events in this period have been studied in detail with few large problems remaining, except the usual details of chronology and verifiability, so unlike most of ancient Iranian history. After his defeat of the Turks Bahram Chobin is reported to have crossed the Oxus and secured much booty, but so much fable is intertwined with the deeds of Bahram that it is difficult to tell fact from fiction, and furthermore stories about Bahram Chobin and Bahram Gor are exchanged in the tales about both Bahrams. It is unlikely that the ruler killed by Bahram in the east was the king of the Western Turks, but more likely a subordinate ruler. Whether the Turkish attack on Iran was a well-coordinated plan together with Byzantine and Arab diversions in the west with the aim of ending a Sasanian monopoly on east-west trade is possible but mere surmise. The popular general was then sent to the Caucasus area, and although Theopylactus says that the Persians were the aggressors, the hostilities between the two empires had not been resolved, and Bahram's initial success was a continuation of the struggle. But in a minor engagement Bahram was defeated by the Byzantines, and this led to his revolt in Iran.
Hormizd suppressed the great nobility and protected the weak, which indicates a continued opposition to the policies of Chosroes, and it seems clear that internal affairs in Iran were most unsettled. Bahram's demotion and revolt, attributed to the jealousy of Hormizd in the sources, surely had deeper roots in the unhappiness of the nobility with their ruler, for Bahram was supported by the nobility on all sides. Troops sent to attack Bahram deserted to him, and Bahram marched on Ctesiphon late in the year 589. The aristocracy did not support Hormizd, and the religious leaders also were not happy with the tolerance and even friendship of Hormizd towards Christians and other non-Zoroastrians, so the ruler was abandoned. A palace revolt freed the nobles Hormizd had imprisoned, and the rebels were led by two brothers-in-law of the monarch, called Bindoe and Bistam; Hormizd was seized and blinded. In February 590 Chosroes Abarvez or Parviz 'the victorious' was raised to the throne, and shortly thereafter Hormizd was put to death. Bahram, however, was not reconciled to the son of Hormizd, and hostilities broke out at Hulwan, but Chosroes, seeing that he could not defeat the experienced general, fled to Ctesiphon and then to the Byzantine frontier, and at Circesium in March 590 he was received by the governor who communicated the request of Chosroes for asylum and aid to regain his throne to Emperor Maurice in Constantinople. Chosroes was granted asylum in Hierapolis until a decision about aid to him could be reached. Both Bahram and Chosroes promised the ceding of a number of frontier towns to the Byzantines, if they would support one or the other.
The course of events leading to the restoration of Chosroes II are known from Theophylactus and Theophanes as well as from Arabic sources, and the rule of Bahram lasted only a year. Legitimacy of the house of Sasan played a role in the erosion of support for the usurper Bahram, and Nisibis was the first important city to defect to Chosroes and his Byzantine allies. Bindoe the uncle of Chosroes, who had accompanied him into exile, was sent with an army to Armenia to outflank Bahram, who was defeated in the lowlands and lost Ctesiphon. He retreated to Azerbaijan but was finally defeated and fled to the Turks in Central Asia where he received asylum, until he was assassinated after a year. Thus ended the reign of Bahram who, more than his soverign, captured the emotions of Persian bards and story tellers, but peace did not return to the land.
Chosroes had to cede territory to Byzantium, reward hls supporters and punish his uncles, who had been instigators of the d:ath of his father. He put to death Bindoe, but Bistam escaped and became a rebel in the Elburz mountains. Gathering former partisans of Bahram Chobin around him, Bistam was able to maintain independence and even expand his authority, striking coins and ruling the northeastern part of Iran. It was not until 601 that the rule of Chosroes was restored over all of the empire which had been greatly weakened by the civil wars.
Peace and good relations were maintained with the Byzantines tnoughout the rule of Maurice in spite of raids of the Ghassanid Arab clients of the Byzantines into Sasanian territory in 600, but the murder of the Byzantine emperor and the seizure of the throne in Constantinople by Phokas, an officer, in 602 changed the situation. Chosroes used this as a pretext for opening hostilities and, when an emissary from the new Byzantine emperor arrived, he was imprisoned. Phokas was faced with revolts all over the empire, and Edessa, which had replaced Antioch as the most important city in the general area of northern Syria, was besieged by an army sent by Phokas. Chosroes in 604 sent an army against the forces besieging Edessa who were defeated, and the Persians briefly occupied the city. Dara also fell after a siege in 605, and Chosroes resolved to carry the war into the heart of enemy territory. One army sent into Armenia was completely successful and continued westward invading Cappadocia, while in 607 a renewed Sasanian invasion of the west captured more towns. In 610 Phokas was overthrown and killed, and Heraclius became emperor with the resolve to make peace at once with Chosroes. The latter refused, however, and war continued with more Persian successes. In 613 Damascus was captured and in the following year Jerusalem, where among other booty the true cross was taken to Ctesiphon. In 615 a Persian general marched to Chalcedon opposite Constantinople, while in 617 the king of the Avars appeared before the land walls of the Byzantine capital. Emperor Heraclius almost left the city in despair for north Africa, especially after Egypt, the main source of grain for the empire, was occupied by the Persians in 619.
Although Chosroes had succeeded in extending the frontiers of the Sasanian Empire almost to the limits of the Achaemenid Empire, Heraclius had not been crushed, and indeed he made a number of radical changes in his empire, dividing it into large military zones, the theme system, each under a military officer, and local people rather than mercenaries were enrolled in the armies. A crusade began, supported by the populace as well as by contributions of the church. Since the Byzantines controlled the seas, Heraclius resolved on a bold stroke, and in 622 he sailed into the Black Sea with an expeditionary force which penetrated into Armenia where Sasanian forces were defeated. The Avars were constrained to a peace by payment of a large tribute, but Chosroes still refused to make peace. In the following year Heraclius repeated his previous feat and defeated Sasanian detachments led by Shahin who formerly had reached Chalcedon, and Shahrbaraz, anther top general of Chosroes. Heraclius penetrated into Azerbaijan and captured and plundered the Sasanian fire temple and sanctuary Adur Gushnasp at Ganzak or Shiz. Heraclius did not leave Azerbaijan in the winter as expected but retired northwards into winter quarters_ Chosroes decided to copy the bold stroke of Heraclius, and outdo the audacity of the Byzantines, by capturing Constantinople with the aid of the Avars. But Byzantine sea power prevented any success of the allies; Heraclius did not return, and the gamble failed. Heraclius, still on Iran's territory, was not idle but had made an alliance with the Turkish Khazars, who had established a state north of the Caucasus, and in late 627 the Khazars and Byzantines moved south through Azerbaijan reaping booty with little opposition. Heraclius moved farther south to the plains of Mesopotamia, and in desperation Chosroes recalled all of his forces from Anatolia. Before any opposition to Heraclius could be organized, the latter captured Dastagird in 628, east of Ctesiphon, where Chosroes had a large palace complex and much riches. Then Heraclius again withdrew north in Mesopotamia to winter quarters.
Chosroes had failed but whether he sought a scapegoat in Shahrbaraz,who revolted, or whether a large conspiracy dethroned the ruler, the king was imprisoned and killed with the connivance of his son Shiroe at the end of February 628. Shiroe took the name Kavad and ascended the throne as Kavad II. He at once began peace negotiations with Heraclius and the stalus quo before the war was restored with prisoners exchanged, relics and booty restored, and Sasanian troops evacuated from all Byzantine possessions. Kavad's reign had lasted less than a year when he died, probably in an epidemic, to be succeeded by his infant son Ardashir III. Shahrbaraz, head of a large army, decided to seize the throne himself, and he marched on Ctesiphon, defeated forces sent against him and killed the young king. Shahrbaraz himself was murdered after less than two months' rule. Since no son of Chosroes was alive, the nobles raised his daughter Boran to the throne, but she died after ruling little more than a year. A succession of rulers followed, each ruling only a few months, including Azarmedukht, sister of Boran, Peroz II, Hormizd V and Chosroes IV (since a Chosroes III had ruled for a short time in the eastern part of the empire). At the end, the nobles found a grandson of Chosroes alive, a certain Yazdagird son of Shahriyar, in Istakhr in a fire temple. He was to be the last of the Sasanian kings and, ascending the throne in 632, he had little time to rule.
The long reign of Chosroes II was not only known for the internal as well as external strife but also for the luxury, or even decadence, of the court. For example, the throne of Chosroes II was famous in legend for its luxury and the rock carving of a hunting scene of the king at Taq-e Bustan indicates the sumptuousness of even such a mundane affair. His palaces at Dastagird and at Qasr-e Shirin, supposedly named after his queen, are noted in legends for their opulence. The famous musician Barbad lived at his court, and a certain degeneracy appears from accounts of life at the court, and that more than patronage of the arts or philosophers seem to have been the hallmark of Chosroes II.
The revolts of Bahram Chobin and Bistam reveal weaknesses in the system of Chosroes I, since the nobility was basically unwilling to support the throne, although they were still conservative enough to demand a Sasanian prince as ruler rather than a usurper to the throne. One mistake of Chosroes II, which was to have future consequences, was the imprisonment and execution of Nu'man III, king of the Lakhmids of al-Hira about 600, presumably because of the failure of the Arab king to support Chosroes on his flight to the Byzantines. Afterwards the central government took over the defense of the western frontiers to the desert and the buffer state of the Lakhmids vanished. Soon the Arabs of the peninsula invaded lower Iraq and it was only four years after the accession of Yazdagird that his chief general Rustam was declsively defeated and killed at the battle of Qadisiyya near al-Hira. The following year Ctesiphon was taken by the Arabs. Attempts to rally forces on the plateau failed and in 642 the rest of the imperial Sasanian army was destroyed at the battle of Nihavend. Just as with the last of the Achaemenidsl so Yazdagird fled to the east and took refuge with the marban of Merv; the latter, however, resolved to be rid of an unwelcome guest, but Yazdagird fled and hid in a mill where he was murdered in 651. Thus the Sasanian Empire went on the same road as the Achaemenid, and to the outside observer, removed from both by many centuries, the similarities in their final years strike one more than the differences. Details of the fall of the Sasanian Empire however, belong to the history of Islam and the Arab conquests, of which we have a veritable plethora of sources in comparison with Sasanian history.
The last century of the empire saw an increase in converts to Christianity, and the expansion of bishoprics to the east can be found in the acts of the Nestorian synods. Not only did the richest part of the empire, the lowlands of the Tigris-Euphrates become predominantly Christian, with Monophysites gaining ground against the Nestorians at the end of the empire, but the plateau too saw an increase in churches. Thls does not mean, however, that the Sasanian state was becoming Christian just before the Islamic era, as some have suggested. The state religion was still upheld by all of the rulers, even though it had become a faith primarily of rituals and taboos. It had a great disadvantage in comparison to Christianity and Islam in that it was not an oecumenical religion actively seeking converts, and it was bound too closely to the Sasanian state and its fortunes. One might say that in the later years of the Sasanian Empire the state dominated the church, whereas in the west the reverse seems more true, or perhaps one could say 'used' rather than 'dominated' in both cases. The organization of minority religions in the Sasanian Empire served to protect Zoroastrianism after the Arab conquest, when the change from dominant, state religion to one of minority status was made, and this enabled Zoroastrianism to survive to the present. The status of Jews and Christians changed little under Islam, except that the model of an imperial state and religion, which influenced their organizations and outlooks, changed to a 'democratic' model, which the Islamic state under the early caliphs was in comparison. In Judaism the end of the Sasanian Empire meant the decline and fall of the exilarchate and the triumph of the rabbinate, much like the 'ulama of Islam. For Manichaeans the end of the Sasanians gave them a chance to come into the open in Iraq and Iran, until later in the 'Abbasid Caliphate they fell vlctims of a persecution. The Nestorian church, on the other hand, experienced a revival with missionaries penetrating to China. Only Zoroastrians soon withdrew into ghettoes, to be followed later bx other minority religions in the Islamic world. It was mainly the Zoroastrian clergy which preserved the Middle Persian writings which explains the loss of so much secular literature. The latter, however, was translated, or paraphrased, into Arabic and later New Persian, but with an Islamic reworking of texts, which makes reconstruction of originals difficult. But in these later, secular writings the heritage of the Sasanians was preserved, and it was a powerful force in the making of Islamic culture.
The last holdout of Sasanian Iran was in the east, and it is to this little studied part of the world that scholars need next to approach--for it seems certain to me that the small states of Central Asia, too, were part of the ancient Iranian world, and their role in bringing Iranian influences to China and to Russia should not be forgotten.
خطوط ایرانی
Iranian Scripts
Old Persian Cuneiform (خط میخی، زمان هخامنشیان)
arius I [522 - 486 BCE] claims credit for the invention of Old Persian Cuneiform in an inscription on a cliff at Behistun in south-west Iran. The inscription dates from 520 BCE and is in three languages - Elamite, Babylonian and Old Persian. Some scholars are skeptical about Darius' claims; others take them seriously, although they think that Darius probably commissioned his scribes to create the alphabet, rather than inventing it himself.
Old Persian, the language used in the cuneiform inscriptions of Achaemenian dynasty and the vernacular of the Achaemenian elite. Old Persian was spoken in southwestern Persia, an area known as Persis, and belongs to the Iranian branch or the Indo-Aryan family of languages.
Notable Features
- The Old Persian Cuneiform glyphs are both phonemic and syllabic.
- There are five logograms which represent commonly used words: God, King, Country [in two forms] and Earth.
Alphabet:
Logograms:
Avestan Alphabet (خط اوستایی)
he Avestan alphabet was created in the 3rd century CE for writing the hymns of Zarathustra (a.k.a Zoroaster). Avestan is an extinct Indo-Iranian language related to Old Persian and Sanskrit. Many of the letters are derived from the old Pahlavi alphabet of Persia, which itself was derived from the Aramaic alphabet. Greek influence, in the form of the full representation of vowel sounds, is also present.
The Avestan alphabet was replaced by the Arabic alphabet after Persia converted to Islam during the 7th century CE.
Notable Features
- The alphabet is written from right to left, in the same way as Syriac, Arabic and Hebrew.
Vowels:
Consonants:
Parthian Script (خط پهلوی اشکانی، دورۀ فارسی میانه)
he Parthian script developed from the Aramaic alphabet around the 2nd century BCE and was used during the Parthian and Sassanid periods of the Persian Empire. The latest known inscription dates from 292 CE.
Notable Features
- Written from right to left in horizontal lines.
- Only some vowels are indicated and the letters used to represent them have multiple pronunciations.
- The letters marked in red were used to write loan words from Aramaic.
Pahlavi Script(خط پهلوی، دورۀ فارسی میانه)
ahlavi script developed from the Aramaic alphabet and became the official script of the Sassanid Empire (224-651 CE). It changed little during the time it was in use, but around the 5th century CE, it spawned a number of new scripts, including the Psalter and Avestan scripts.
Notable Features
- Written from right to left in horizontal lines.
- Only some vowels are indicated and the letters used to represent them have multiple pronunciations.
- The letters marked in red were used to write loan words from Aramaic.
Aramaic Alphabet
he Aramaic alphabet was developed sometime during the late 10th or early 9th century BCE and replaced Assyrian cuneiform as the main writing system of the Assyrian empire. The Aramaic alphabet is thought to be the ancestor or a number of Semitic alphabets as well as the Kharosthi alphabet. At the end of the 3rd century BCE, the Aramaic alphabet spawned a number of new alphabets including Syriac, Nabataean, Palmyran and Hebrew square script.
Aramaic, a language which developed from Phoenician which became the Lingua Franca throughout the Near East and Asia Minor during the late Assyrian period (1000 to 600 BCE).
Notable Features
- This is a consonant alphabet with no vowel indication.
- Written from right to left in horizontal lines.
فتح تهران
| فتح تهران |
|
رزيتا ميري در سال 1324ق در پي اعتراضات مردمي و رهبري و حمايت روحانيون برجسته تهران، عتبات مقدسه و ديگر شهرهاي ايران مانند اصفهان و تبريز؛ مظفرالدين شاه قاجار به صدور فرمان مشروطيت گردن نهاد و در آن فرمان، نقش ملت در اداره امور كشور و پايان استبداد سلطنتي و تأسيس مجلس شوراي ملي و عدالتخانه تصريح كرد. مشروطهخواهان پس از پيروزي خود و گرفتن فرمان مشروطيت به دليل تندرويهايي از طريق انجمنهاي محلي به خصوص انجمن ايالتي تبريز و اشخاصي چون سيدحسن تقيزاده كه به نحوي منجر به تحصن مشروطهخواهان در سفارت انگليس شد، هيئت حاكمه را در برابر خود قرار دادند، در اثر تندرويهاي بسياري از مشروطهطلبان كه به جاي تحقق عدالت در پي ارتقاي منزلت اجتماعي خود بودند، ميان رهبران روحاني مشروطيت اختلاف پديدار گشت.
منابع و مآخذ:
2. عبدالحسين نوائي، فتح تهران؛ گوشههايي از تاريخ مشروطيت، تهران، انتشارات بابك، 1356. |
پسییان
|
كلنل پسيان |
|
مهدي جنگروي كلنل محمدتقي خان پسيان فرزند ياور محمدخان پسيان (عنايتالسلطان) در سال 1309 قمري برابر با سال 1271 خورشيدي در تبريز متولد شد. دوران تحصيلات ابتدائي خود را در تبريز تا سال 1323 قمري به پايان رسانيد و سپس در سال 1324 قمري براي تكميل تحصيلات خود به تهران رفت و وارد مؤسسه نظام شد. در سال 1329 قمري در سن 20 سالگي با درجه نايب دومي (ستوان دوم) وارد خدمت شد و به تدريج با درجه سلطاني (سروان) پيش رفت. در سال 1331 قمري وارد مدرسه صاحبمنصبان ژاندارمري شد و تا 11 ربيعالثاني 1332 قمري در مدرسه مزبور مشغول تحصيل بود. پس از آن در حالي كه هنوز يك ماه از پايان دوره تحصيلي وي باقي مانده بود، به رياست يك اسكادران صاحبمنصب جزء به مأموريت بروجرد رفت و طي جنگي كه بين قواي او با الوار پيش آمد، در تاريخ 23 ربيعالثاني 1332 قمري روي تپهاي مجروح شد و به علت شركت در اين جنگ به درجه ياوري (سرگرد) رسيد. در 20 رجب 1332 قمري به رياست ” باطاليان“ (گردان) همدان منصوب شد و تا 14 محرم 1334 قمري در اين سمت باقي ماند. هنگام جنگ جهاني اول و تجاوز قواي بيگانه به ايران، در اثر ” جنگ مصّلا“ شهرت شجاعتش در همه جا پيچيد. در ششم شعبان 1335 قمري راهي كشور آلمان شد و در آنجا در قسمت هوانوردي به كارآموزي پرداخت. در سوم جماديالاول 1338 قمري وارد تهران شد و پس از مدتي در ششم ذيالحجه 1338 قمري با سمت رياست ژاندارمري خراسان، راهي آن ديار شد. پس از كودتاي سوم اسفند سال 1299 خورشيدي و روي كار آمدن دولت سيدضياءالدين طباطبايي، كلنل پسيان طبق دستور رئيس دولت، در سيزدهم فروردين ماه 1300 خورشيدي اقدام به دستگيري احمد قوام (قوامالسلطنه) والي خراسان كرد و پس از مصادره اموال وي، او را تحت الحفظ به تهران فرستاد و خود كفالت استانداري خراسان را به عهده گرفت.
كلنل پسيان مردي رشيد بود و به هنگام مرگ بيش از سي سال از عمرش نگذشته بود. به زبان و ادبيات فارسي و موسيقي ايران نيز دلبستگي داشت و گاهي شعر ميسرود. از وي چند ترجمه و مقاله به يادگار باقي مانده است.
منابع و مأخذ:
2. محمدتقي بهار، تاريخ مختصر احزاب سياسي ايران، تهران، اميركبير، 1357. ج 1. 3. باقر عاقلي، شرح حال رجال سياسي و نظامي معاصر ايران، تهران، گفتارـ علم، 1380. ج 1. 4. باقر عاقلي، روزشمار تاريخ ايران، تهران، گفتار، 1372. ج 1. |
داستان های تاریخی
هنگامی که نادر خواست وارد حرمحضرت علی (ع) شود درب صحن کوری را دید پرسید چند سال است اینجا هستی ؟
گفت :بیست سال نادر گفت : تو بیست سال اینجا هستی و هنوز چشمت را از علی نگرفته ای من به حرم می روم و برمی گردم اگر هنوز چشمت را نگرفته ای ترا می کشم این کور بیچاره وار به امیر المومنین متمسک شد و همان ساعت چشمش را گرفت
انشتین نظریه پرداز معروف روزی در رستورانی غذا خورد وقتی می خواست بهای غذا را بپردازد در جمع ارقام اشتباه عجیبی کرد که وقوع ان از کودکان الفبا خوان نیز بعید بود گفت سه ودو هفت .خدمتگزار رستوران که از مردی اراسته .اشتباهی چنین حیرت انگیز دید از روی استهزا بخندید و گفت: تو با این هوش ودانش مبادا انشتین باشی
گویند تیمور لنگ وارد حمام شد کیسه کش برای اینکه او را چرک کند پیش او امد در حال چرک کردن او بود .تیمور از او پرسید ای کیسه کش من چقدر ارزش دارم گفت: صد تومان گفت ای بی عقل لنگی که به من بسته است صد تومان ارزش دارد گفت :من هم با ان لنگ حساب کردم
جمال عبد الناصر پنهانی به مسکو امد تا تقاضای سلاح های جدید تر و هواپیماهای پیشرفته تر کند روسها گفتند :میتوانند اخرین میگ خودرا که هواپیمایی است با سادگی اعجاب اور به او پیشنهاد کنند ناصر پرسید چطور کار می کند :روسها گفتند: این هواپیما سه دکمه دارد اولی را که فشار دهی بلند می شود دومی را که فشار بدهی ترا به طرف هدف هدایت می کند و سومی بمبها را خالی می کند به همین سادگی .ناصر می گوید :پس تکلیف فرود امدن چه می شود . روسها جواب می دهند اهان فرود امدن بله فرود این بخش از پرواز را کاملا به اسراییلی ها واگذار می کنیم
پیرمرد ی مسلمان پیش دکتری خارجی . برای درمان دردش دکتر برایش دارو تجویز کرد بیمار گفت دکتر شراب دارد اگر من بخورم به جهنم میروم دکتر گفت: ای پیر مرد اگر نخوری زودتر به جهنم می روی
خواجه نصیر توسی در ایام تحصیل در بغداد گفتگویی با ابن علقمی وزیر مستعصم داشته چون سماجت می کرده ابن علقمی با زبان طلبگی به او گفته بود تو کجایی هستی ؟ خواجه جواب داد . خراسانی گفت می دانم از گاو هایش یا خرهایش خواجه با عصبانیت جواب داد از گاو هایش ابن علقمی جواب داد پس شاخ هایت کو ؟ گفت از عقب می اید سالها بعد وقتی خواجه نصیر هلاکو را وارد بغداد کرد اهسته به ابن علقمی زد و گفت : نگفتم شاخش از عقب می اید
ابن سینا روزی در بازار نشسته بود پسری جلوی دکان نانوایی امد و اتش خواست نانوا به او گفت : اخر ظرف نیاورده ای اتش را هم که به دست نمی شود گرفت کودک مقداری خاکستر سرد از تنور برداشت و در کف دست ریخت و گفت : حالا اتش را بگذار کف دستم ابن سینا که این منظره را دید گفت: حیف از این استعدادها که این طور حرام می شوند کودک فورا جواب داد اگر استعداد صدها مانند من از بین نرود شما چگونه بو علی سینا توانید شد
گویند اسکندر مقدونی از مردم سرزمینی که بر ان دست یافته بود پرسید علت شکست شما چیست ؟ گتند کارهای بزرگ به مردم کوچک واگذاردیم وکارهای کوچک به مردم بزرگ و در نتیجه همه کارها معوق ماند زیرا بزرگان کار کوچک انجام ندادند و کوچکها از کار بزرگ باز ماندند
عمر فیروز ابولولو را گفت : چنین شنیدم که تو گویی اسیا کنم بر باد که گندم اس کند گفت : اری عمر گفت : مرا چنین اسیا باید که سازی فیروز گفت : اگر زنده باشم سازم ترا یک اسیا که همه اهل مشرق ومغرب حدیث ان کنند.
جرج یکی از وزرای انگلستان درباره سیاست وبرنامه حکومت خود درمجلس سخن می گفت و به مردمی که تحت سلطه استعماری بریتانیا بودند نوید ازادی واستقلال می داد و می گفت ما به زودی به کانادا استقلال خواهیم داد و به زودی به ایرلند استقلال خواهیم داد و مابه زودی ....تا جمله سوم را شروع کرد یکی از وکلای مجلس زمام سخن را از او گرفت و گفت ما به جهنم ودوزخیان استقلال خواهیم داد جرج بلافاصله وبا خونسردی کامل گفت : صحیح است من بسیار خوشوقتم که می بینم هر کس از وطن خود یاد می کند و در حمایت از ان می کوشد
هنگامی که نادر خواست وارد حرمحضرت علی (ع) شود درب صحن کوری را دید پرسید چند سال است اینجا هستی ؟
گفت :بیست سال نادر گفت : تو بیست سال اینجا هستی و هنوز چشمت را از علی نگرفته ای من به حرم می روم و برمی گردم اگر هنوز چشمت را نگرفته ای ترا می کشم این کور بیچاره وار به امیر المومنین متمسک شد و همان ساعت چشمش را گرفت
انشتین نظریه پرداز معروف روزی در رستورانی غذا خورد وقتی می خواست بهای غذا را بپردازد در جمع ارقام اشتباه عجیبی کرد که وقوع ان از کودکان الفبا خوان نیز بعید بود گفت سه ودو هفت .خدمتگزار رستوران که از مردی اراسته .اشتباهی چنین حیرت انگیز دید از روی استهزا بخندید و گفت: تو با این هوش ودانش مبادا انشتین باشی
گویند تیمور لنگ وارد حمام شد کیسه کش برای اینکه او را چرک کند پیش او امد در حال چرک کردن او بود .تیمور از او پرسید ای کیسه کش من چقدر ارزش دارم گفت: صد تومان گفت ای بی عقل لنگی که به من بسته است صد تومان ارزش دارد گفت :من هم با ان لنگ حساب کردم
جمال عبد الناصر پنهانی به مسکو امد تا تقاضای سلاح های جدید تر و هواپیماهای پیشرفته تر کند روسها گفتند :میتوانند اخرین میگ خودرا که هواپیمایی است با سادگی اعجاب اور به او پیشنهاد کنند ناصر پرسید چطور کار می کند :روسها گفتند: این هواپیما سه دکمه دارد اولی را که فشار دهی بلند می شود دومی را که فشار بدهی ترا به طرف هدف هدایت می کند و سومی بمبها را خالی می کند به همین سادگی .ناصر می گوید :پس تکلیف فرود امدن چه می شود . روسها جواب می دهند اهان فرود امدن بله فرود این بخش از پرواز را کاملا به اسراییلی ها واگذار می کنیم
پیرمرد ی مسلمان پیش دکتری خارجی . برای درمان دردش دکتر برایش دارو تجویز کرد بیمار گفت دکتر شراب دارد اگر من بخورم به جهنم میروم دکتر گفت: ای پیر مرد اگر نخوری زودتر به جهنم می روی
خواجه نصیر توسی در ایام تحصیل در بغداد گفتگویی با ابن علقمی وزیر مستعصم داشته چون سماجت می کرده ابن علقمی با زبان طلبگی به او گفته بود تو کجایی هستی ؟ خواجه جواب داد . خراسانی گفت می دانم از گاو هایش یا خرهایش خواجه با عصبانیت جواب داد از گاو هایش ابن علقمی جواب داد پس شاخ هایت کو ؟ گفت از عقب می اید سالها بعد وقتی خواجه نصیر هلاکو را وارد بغداد کرد اهسته به ابن علقمی زد و گفت : نگفتم شاخش از عقب می اید
ابن سینا روزی در بازار نشسته بود پسری جلوی دکان نانوایی امد و اتش خواست نانوا به او گفت : اخر ظرف نیاورده ای اتش را هم که به دست نمی شود گرفت کودک مقداری خاکستر سرد از تنور برداشت و در کف دست ریخت و گفت : حالا اتش را بگذار کف دستم ابن سینا که این منظره را دید گفت: حیف از این استعدادها که این طور حرام می شوند کودک فورا جواب داد اگر استعداد صدها مانند من از بین نرود شما چگونه بو علی سینا توانید شد
گویند اسکندر مقدونی از مردم سرزمینی که بر ان دست یافته بود پرسید علت شکست شما چیست ؟ گتند کارهای بزرگ به مردم کوچک واگذاردیم وکارهای کوچک به مردم بزرگ و در نتیجه همه کارها معوق ماند زیرا بزرگان کار کوچک انجام ندادند و کوچکها از کار بزرگ باز ماندند
عمر فیروز ابولولو را گفت : چنین شنیدم که تو گویی اسیا کنم بر باد که گندم اس کند گفت : اری عمر گفت : مرا چنین اسیا باید که سازی فیروز گفت : اگر زنده باشم سازم ترا یک اسیا که همه اهل مشرق ومغرب حدیث ان کنند.
جرج یکی از وزرای انگلستان درباره سیاست وبرنامه حکومت خود درمجلس سخن می گفت و به مردمی که تحت سلطه استعماری بریتانیا بودند نوید ازادی واستقلال می داد و می گفت ما به زودی به کانادا استقلال خواهیم داد و به زودی به ایرلند استقلال خواهیم داد و مابه زودی ....تا جمله سوم را شروع کرد یکی از وکلای مجلس زمام سخن را از او گرفت و گفت ما به جهنم ودوزخیان استقلال خواهیم داد جرج بلافاصله وبا خونسردی کامل گفت : صحیح است من بسیار خوشوقتم که می بینم هر کس از وطن خود یاد می کند و در حمایت از ان می کوشد
هنگامی که نادر خواست وارد حرمحضرت علی (ع) شود درب صحن کوری را دید پرسید چند سال است اینجا هستی ؟
گفت :بیست سال نادر گفت : تو بیست سال اینجا هستی و هنوز چشمت را از علی نگرفته ای من به حرم می روم و برمی گردم اگر هنوز چشمت را نگرفته ای ترا می کشم این کور بیچاره وار به امیر المومنین متمسک شد و همان ساعت چشمش را گرفت
انشتین نظریه پرداز معروف روزی در رستورانی غذا خورد وقتی می خواست بهای غذا را بپردازد در جمع ارقام اشتباه عجیبی کرد که وقوع ان از کودکان الفبا خوان نیز بعید بود گفت سه ودو هفت .خدمتگزار رستوران که از مردی اراسته .اشتباهی چنین حیرت انگیز دید از روی استهزا بخندید و گفت: تو با این هوش ودانش مبادا انشتین باشی
گویند تیمور لنگ وارد حمام شد کیسه کش برای اینکه او را چرک کند پیش او امد در حال چرک کردن او بود .تیمور از او پرسید ای کیسه کش من چقدر ارزش دارم گفت: صد تومان گفت ای بی عقل لنگی که به من بسته است صد تومان ارزش دارد گفت :من هم با ان لنگ حساب کردم
جمال عبد الناصر پنهانی به مسکو امد تا تقاضای سلاح های جدید تر و هواپیماهای پیشرفته تر کند روسها گفتند :میتوانند اخرین میگ خودرا که هواپیمایی است با سادگی اعجاب اور به او پیشنهاد کنند ناصر پرسید چطور کار می کند :روسها گفتند: این هواپیما سه دکمه دارد اولی را که فشار دهی بلند می شود دومی را که فشار بدهی ترا به طرف هدف هدایت می کند و سومی بمبها را خالی می کند به همین سادگی .ناصر می گوید :پس تکلیف فرود امدن چه می شود . روسها جواب می دهند اهان فرود امدن بله فرود این بخش از پرواز را کاملا به اسراییلی ها واگذار می کنیم
پیرمرد ی مسلمان پیش دکتری خارجی . برای درمان دردش دکتر برایش دارو تجویز کرد بیمار گفت دکتر شراب دارد اگر من بخورم به جهنم میروم دکتر گفت: ای پیر مرد اگر نخوری زودتر به جهنم می روی
خواجه نصیر توسی در ایام تحصیل در بغداد گفتگویی با ابن علقمی وزیر مستعصم داشته چون سماجت می کرده ابن علقمی با زبان طلبگی به او گفته بود تو کجایی هستی ؟ خواجه جواب داد . خراسانی گفت می دانم از گاو هایش یا خرهایش خواجه با عصبانیت جواب داد از گاو هایش ابن علقمی جواب داد پس شاخ هایت کو ؟ گفت از عقب می اید سالها بعد وقتی خواجه نصیر هلاکو را وارد بغداد کرد اهسته به ابن علقمی زد و گفت : نگفتم شاخش از عقب می اید
ابن سینا روزی در بازار نشسته بود پسری جلوی دکان نانوایی امد و اتش خواست نانوا به او گفت : اخر ظرف نیاورده ای اتش را هم که به دست نمی شود گرفت کودک مقداری خاکستر سرد از تنور برداشت و در کف دست ریخت و گفت : حالا اتش را بگذار کف دستم ابن سینا که این منظره را دید گفت: حیف از این استعدادها که این طور حرام می شوند کودک فورا جواب داد اگر استعداد صدها مانند من از بین نرود شما چگونه بو علی سینا توانید شد
گویند اسکندر مقدونی از مردم سرزمینی که بر ان دست یافته بود پرسید علت شکست شما چیست ؟ گتند کارهای بزرگ به مردم کوچک واگذاردیم وکارهای کوچک به مردم بزرگ و در نتیجه همه کارها معوق ماند زیرا بزرگان کار کوچک انجام ندادند و کوچکها از کار بزرگ باز ماندند
عمر فیروز ابولولو را گفت : چنین شنیدم که تو گویی اسیا کنم بر باد که گندم اس کند گفت : اری عمر گفت : مرا چنین اسیا باید که سازی فیروز گفت : اگر زنده باشم سازم ترا یک اسیا که همه اهل مشرق ومغرب حدیث ان کنند.
ریش دو دندانه
کو خدا دوست حریفی ونکو روی ظریفی
که بود عاقل وفرزانه ومستانه ودردانه
رود خدمت ان ریش دو دندانه
زمین بوسه دهد عرض کند پادشها قبله گها
محترما محتشما. ظل اللها
نه چنین است بزرگی وجهانداری
از ایین سلاطین گذشته که اگر بی خبری سخت
م ندانم چه زنا زاده ای این رسم ستم را به تو اموخت؟
رعیت همه را سوخت
به مروان حکم لعن که این شیوه عثمانی وسفیانی ومروانی وعبدالملکی را به تو بنمود
گمانم نشناسی تو بد اندیشجفاکش خدا را
دست بر قبضه مقراض زن ای کهنه قرمساق و بزن بر کمر ریش درازت
که حماقت رود از کله بی مغز تو بیرون
که بدانی وبفمی و بسنجی که رعیت به چسان می گذرانند
همه جامه درانند.به فریاد وفغانند همه مویه کننانند
ز کردار تو وتوله سگانت
که به هر شهر امیرند-نه در بند فقیرند- پی اخذ دلیرند
نه کاری بنمایند که خشنود بنمهیند چه منعم چه گدا را
آخر ای مردکه احمق بیعقل ز تهران تو برون امدی از بهر چه کاری
ملخ ثانی مردم شدی از سر حد سیلاخور وسروند به دنباله الوند
به کزاز وبه خوانسارودگر میزدج ولار وکیار
آنچه چراگاه تو دیدی چه چریدی چه چراندی
سخن از کس نشنیدی نخریدی
ز جو وکاه که دیدی به سوی خویش کشیدی
تا به کی چند کنی چند دهی پرورش ظلم و جفا را
هست نزدیک چهل سال که شاهی نه به شاهعی که چنین تخت وکلاهی
من خالو رجب و حمزه شیرالی وپیرالیو میرالی وشهباز وعلی باز همه یک دل و یک راز
کنار ره شیراز بتازیم یکی توده بسازیم
ببندیم ره تنگ دو فرسنگ
اگر دختر شاه به راه اید از ان راه بگیریم
خوس وهرکه واباسه لباسش بکنیم از بر وشلوار زپایش بکشانیم وبه نازش بنشانیم
پس انگاه از او دور نشینیم همه جرقه ورا عور ببینیم
خوش اید مر زین کار خدا را
کاش شمشیر تو برنده و خونریز نبودی
که چه خونها به زمین ریخته از بهر تو الدنگ
که شمشیر تو خونی نتوانست بریزد به لر ولک بستیزد
ارس از او بگریزد چه خبر داری از احوال رعیت که چنان می گذرانند
به فریاد وفغانند به سوی خانه همسایه تردد نتوانند از انرو که جهانی شده شبگرد
نمی میری از این درد که گویند زن ومرد
بمیری ونخواهیم به مانند تو شاه را
ای زعجب جمله ابنا برت کارگزاران درت یکسر از زیپی و زی پنبه و قرتی بک
و زرتی بک وچرتی بک ونسناس فن کج دهن و کج سخن و احمق وپفیوز و قرم دنگ و دون گوز
همه اهرمن و جمله رعیت شکن و ظالم وبی رحم
که از مال رعیت همگی نقره اساسند همه نرم لباسند
کسی کو که به احوال ایشان بزند داد
از ایشان نه نیوشی نه دهی گوش به ایشان
نکنی فکر که فردا چه کنی مخمصه روز جزا را
گر تو شاهیت همین است بکنم ترک زن وبچه
گر تو شاهی و امینی وامیری بروم سوی لرستان سراسیمه چو مستان
بزنم دست به دم گرسنه .نه بر هندی وهند چه لری کرده بری کله خوری گله بری مغز پری
تا تو وصد مثل تو انجا نتوانند به سگم چخ بکنند یا به بزم پخ بکنند
یک طرف انجا بنهم رنج وعنا را
لر بیچاره اواره بدبخت که جز کلک وبلوط سیه نبودش
نقد به نسیه که دهد مشت پیازی
بستاند به پیازی بکند نان وخورشت خویش چه دارنده وچه درویش
و یا انکه دو گز جلابی هرنالی و پرتالی وکمرنگ قد وتنگ بگیرد
گل هر سنگ نمیرد ز زمستان قهستان و لرستان
بدتر از کرکس قهرود بود
بلکه از ان شاه من غمزده یخچال تر وسردتر هیچ ندیده است بهار را
تا کی به جور فراوان کشم از راکی وبرجویی وموثونی وبابادی وسرکوهی زیر کوهی
وشهر رودی و بهداروند علیوند و اسیوند والاسوند وشیوند زراسوند که با گرز و چماقند
همه پره دماغند سر گردنه را سنگ پر رهزنی و جنگ بدوش همگی نکو ساخته جا را
به همان ریش درازت قسم ای شاه چه خوب است
شوم لرچه در فصل بهاران به صحرا وبیابان
به کلفسم به تلیکم لب هر اب شریکم
به در ودشت به شنگم به سگ وگرگ بجنگم
دم پاییز به سیسم بکنم سیسه به کیسم به کوبجم
به بلوطم به بلوطم بن وانچیچه و قوشو گند به کلگم بخورم
تا که به دیلم انگاه روم از پس یک ارجن صد من تره گرزی که سرش تا به دمش نه کره باشد
که شلال وتره باشد گره ار بشد بجوشم بخروشم به سوی مال بیایم بکنم عزم جفا را
قطعه ای از فرخی بروجنی به خاطر گردش فتحعلی شاه از اصفهان وبختیاری
سهروردی
سهروردی را گفتند تا به کی از ایران سخن گویی ؟ گفت تا آن زمان که زنده ام . گفتند این بیماری است چون ایران دختره باکره ای نیست برای تو ، و گنج سلطانی هم برای بی چیزی همانند تو نخواهد بود .
سهروردی خندید و گفت شما عشق ندانید چیست . دوباره او را گرفته و به سیاهچال بردند.
ارد بزرگ اندیشمند یگانه کشورمان می گوید : “نماز عشق ترتیبی ندارد چرا که با نخستین سر بر خاک گذاردن ، دیگر برخواستنی نیست . ”
شبها از درون روزن سیاه چال زندان سهروردی ، اشعار حکیم فردوسی را زندانبانان می شنیدند و از این روی ، وعده های غذایش را قطع نمودند و در نهایت سهروردی از گرسنگی به قتل رسید…
کوروش کبیر
a
کوروش بزودي يک پسر جوان برجسته و کارآمد شد و هميشه دوستانش را از قدرت رهبري که داشت تحت الشعـاع قرار مي داد. يک روز موقع بازي با ديگر بچه ها، او را به عـنوان پادشاه انـتخاب کردند. او بـيدرنگ و سريع اين نـقش را قـبول کرد، و پسر يک از بزرگان ماد را که نميخواست از او دستور بگيرد مجازات کرد. پدر بچه مجازات شده به آستـياگ شکايت کرد و همه چـيـز را برعکس و وارانه جلوه داد که بتواند کوروش را تـنـبـيه بکند. موقعـي که آستـياگ از او پرسيد که چرا اين گونه وحشـيانه رفتار کرده است، کوروش به دفاع از خود پرداخته و گفت که او نـقـش يک پادشاه را بازي مي کرد و بايد کسي را که دستور او را عـمل نکرده است، تـنـبـيه کند. آستياگ سريعـا متوجه شد که اين سخنان يک بچه چوپان نـيـست و متوجه شد که او نوه خود و فرزند ماندانا دخترش است. بعـدا آن داستان بوسيله چوپان، اگر چه به بـيـميلي و اکراه اما تاًيـيـد شد. به همين خاطر آسـتـياگ، هارپاگوس را بخاطر آنکه فرمانـش را انجام نداده بود تـنـبـيه کرد و بدن پسرش را غـذاي سلطـنـتي درست کرد. بنا بر نظر مجوسيان پادشاه به کوروش اجازه داد که به پارس پـيـش والدين واقـعي خود برگردد.
هارپاگوس با خود عـهد کرد که انـتـقام مرگ پسرش را با تـشويـق کردن کوروش، با به تصرف درآوردن تخت پدر بزرگش بگيرد. هرودوت تشريح مي کند که هارپاگوس نـقـشه خود را بر روي يک کاغـذ کشيـد و در شکم يک خرگوش صحرايي تازه شکار شده گذاشت. سپس شکم خرگوش صحرايي را دوخته و آن را به يکي از نديمان خاص خود داد، و او را بصورت يک شکارچي راهي پارس شد و آن خرگوش را به کوروش داده و گفت که بايد شکمش را باز کند. او بعـد از خواندن نامه هارپاگوس، بفکر گرفتن قدرت از آستياگ شد. موقـعي که نـقـشه او به مراحل حساس خود رسيد، قبايل پارسي را تـشويـق کرد که طـرفدار او باشـند تا بـتوانند که يوغ بندگي آستياگ و ماد را از گردن خود به در افکنند. کوروش موفـق شد که پدربزرگ خود، آستياگ را سرنگون کند و فرمانرواي ماد و پارس شود.
چگونگي تولد کوروش که بوسيله هردودت به زيـبايي و جذابـيت کامل گفـته شده و به واقعـيت برطبق شواهد بسيار نزديک است، هنوز منـبع قابل اطميـناني براي خيلي ها است.
شرح تاريخي
پايـه گذار رژيم سلطـنـتي هخامنـشي شخصي بود به نام " هخامنش "، پرنس قـبايل پاسارگاد که پايـتخـتـش هم به نام او اسم گرفت، که ويرانه هاي آن هنوز هم وجود دارد و نشانگر دوره کوروش بزرگ است. هيچ کس بطـور کامل نمي تواند بگويد که هخامنشيان بعـد از کدام سلسله اسم گرفته شد. اما اين حقـيـقـت که حافظه او که بايد احترام زيادي به آن گذاشت، قبايل پارسي را بصورت يک ملت درآورد قـبل از آنکه در گذر تاريخ از بـيـن بروند. پسر او " تيـس پس " از موقـعـيـت بي دفاعي ايلام استفاده کرده و آنجا را تصرف کرد و " آشور بانـيال " را از تخت بزير کشيد. و لقب پادشاه، پادشاه انشان، را بر روي خود گذاشت. بمجرد مرگ او يکي از پسرانش در " انشان " موفـق شد و بـقـيه در پارس.
همانطور که در جدول بالا نشان داده شد اين طبـقه بـندي از دو خط بالا شروع شده و مرجع آن کتـيـبه داريوش در بـيـستون است :
" هشت پادشاه از نـژاد من قبل از من بوده اند، و من نهميـن پادشاه هستم و تمام ما در اين دو خط همگي پادشاه بوده ايم ".
کوروش که از نوادگان پادشاهان گذشته است، در واقع بايد کوروش دوم نام گيرد که اسم بـعـد از پـدر بزرگ خود برده است. او بخودش به چشم يک پادشاه انشان نگاه مي کند و خودش را متعـلق به فرمانروايان فارسي مي داند، اما کوروش از طرف مادري هم به درجه پادشاهان مي رسيد چونکه مادرش دختر آستياک آخرين پادشاه هخامنشي بود.
مطابق با گفته هرودوت، آخرين، آخرين فرمانرواي ماد، آستياک ( سلطنت از سال 585 - 550 قبل از ميلاد ) در تاريخ 549 قبل از ميلاد از کوروش شکست خورد و اکباتان پايتخت او در سال 550 قبل از ميلاد فتح شد.
تاريخه " نابونيداس " داستاني را تعـريف مي کند که بدين شرح است :
سپاهي که او براي جنگـيدن با کوروش جمع کرده بود به تاخت بسوي او مي رفـتـند. براي آستـياگ رفـتن بسوي کوروش براي جنگ با سپاهش مانند اين بود که، چونکه سپاه آستياگ از او متـنـفر بودند و مي خواستـند که طغـيان کنند، سپاه خود را براي اوببرد. کوروش شهر اکباتان را با تمام طلا و نقره و تمام چيزهايش گرفت.
بدين گونه کوروش فرمانرواي ماد و پارس شد. ما هـنوز هم مطمـعـاً نـيستـيم که کوروش کي بر تخت سلطـنت پارس نـشست. ممکن است بعـد از فـتح اکباتان از او خواسته شده باشد که بر تخت سلطـنت پارس هم تکيه کند.
چند سال بعـد، کروسيـوس، پادشاه ليدي ( ترکيه کنوني ) ( که بسيار ثروتمند بود ) تصـميم گرفت که از موقعـيت پـيش آمده در ايران استفاده کرده و با عـوض شدن رژيم در ايران به آنجا حمله کرده و سرزميـنهايي را گرفته و قلمرو خودش کند. او از رود " هاليس " که در گذشته مرز بـيـن کشور ليدي و ماد بود گذشت و وارد ايران شد. کوروش بعـد از پي بردن به اين موضوع شتابان بسوي باختر(غرب) رفـته و بعـد از مواجه شدن با نـيروي کروسيوس آنها را بزور بـيرون رانده و آنها به " سارديس " پايتخت ليدي مراجعـت کردند. کروسيوس بقدري شتابزده عـقب نـشيني کرد که فکر نميکرد سپاه ايران را پشت سر دارد، و فکر مي کرد که شهرهاي کوچک مي تواند جلوي او را بگيرد. او احمقانه فکر مي کرد که زمستان نزديک است و کوروش که خيلي از شهر و خانه اش دور است، نمي تواند که او را تعـقيب کند. اما کوروش او را تعـقـيب کرد و در جنگي تاريخي در 546 قبل از ميلاد در دشتهاي باز " هرموس " سپاه ليدي را شکست داد. نيرنگي که کوروش به سپاه ليدي زد اين بود که مقـداري شتر در قلب سپاه خود جاي داد و از آنجايي که اسب از بوي شتر نفرت و هراس زيادي دارد، عملاً سوارنظام نـتوانست کاري از پـيش ببرد و کوروش فاتح اين نبرد شد.
بعـد از آن شکست، کروسيوس به پايتخت " تسخير ناپذيرش" سارديس مراجعـت کرد و منـتـظر متحديـنش شد که هر چه زودتر به کمک او بروند. در اينجا هرودوت نحوه دستگيري او را توضيح مي دهد.
"بعـد از گذشت 14 روز از محاصره، کوروش گفت به اولين کسي که وارد ليدي شود جايزه هنگفتي را مي دهد. روزي يک سرباز مرديان (که در بعـضي تواريخ از او به اسم رستم نام برده شده است، رجوع شود به " سرزمين جاويد "، جلد اول، ترجمه ذبـيح الله منصوري) ديد که چگونه يک نفر سرباز مستـقر در پادگان شهر براي آوردن کلاه خود که به پائـين افتاده بود، از صخره که دور از دسترس نگهبانان ديگر بود پائـين آمد و کلاه خود را برداشت و دوباره مراجعـت کرد. او آن راه را نشان کرد و با چند نفر از دوستانش آن پادگاه را غـافلگير کرده و دروازه شهر را بر روي سپاه ايران گشود ".
کراسيوس بصورت يک زنداني به پارس منـتـقـل شد، اما متعـاقـباً بصورت يک اصيل زاده در بارگاه خودش زندگي مي کرد. براي کوروش که زندگي آستـياگ را به او بخشيده بود، از بـيـن بردن کراسيوس محال بنظر مي رسيد. کراسيوس و بقيه خاندان او جزو اولين خارجياني، مخصوصا يونانيان، بودند که در خدمت خانواده سلطـنـتي درآمدند، و اين براي ايرانيان بسيار خوب و کاربرد عملي و فرهنگي داشت.
کوروش، هارپاگوس که يکي از افسران ارشدش بود را براي محکم کردن موقعـيت کشور پارس گذاشت، و بصورت کوتاهي بعـد از آن "ليسيا"، "کاريا" و حتي شهرهاي يوناني آسياي صغـير هم جزو امپراطوري کوروش درآمدند. در حقـيـقـت اولين برخورد ايرانيان با يونانيان که منجر به مقاومت کمي شد، از آنجا شروع شد که تجار يوناني مي خواستـند که تجارت خود را بسط دهند. قبل از اين بـيـشترين مبادله کالا در داخل امپراطوري و مناطـقي بود که به تازگي جزو قـلمرو امپراطـوري درآمده بود.
در همين موقع بود که کوروش در پاسارگاد( که در زبان ايراني به معـني زيست گاه است ) پايـتختي که فراخور خودش و امپراطوري باشد، بنا کرد.
در سال 540 قبل از ميلاد کوروش متوجه بابل شد. نبوکد که با حيله و نيرنگ بر تخت سلطـنت بابل نشسته بود، موفـق نشد که از بابل نگهداري کند، و نـتوانست که هيچگونه همبستگي داخلي و خارجي براي بابل درست کند و بابل را به همان صورت به پسرش " بل شازار " داد. بـيشتر از تمام اينها که مردم بابل را از دست نبوکد ناراضي کرده بود و آنها را تحريک مي کرد، دين مسخره و زوري نبوکد بود که مردم نمي توانستـند قبول کنند و کوروش هم از همين اختلاف و تـفرقه ميان حکومت و مردم استـفاده کرد. در حقـيـقـت پرنس " بل شازار " از فريب خوردگي مردم استفاده مي کرد؛ هرودوت و گزنفون شهامت و جرات او را در فن لشگر کشي شرح مي دهند : "در موقعي که بل شازار در حال جشن خيلي بزرگي بود، ايرانيان مسير رودخانه فرات را که از وسط بابل مي گذشت عـوض کردند. و يک شب که مردم بابل در حال شادي کردن ديني بودند، سپاه ايران از مسير رودخانه وارد شهر شدند ". گزنفون مي نويـسد که " ساکنـين آن منطقه مرکزي، خيلي بعـد از اينکه بخش بـيروني شهر گرفته شد، متوجه تغـيـير نشدند و همينطـور به عـياشي کردن ادامه دادند تا اينکه تمام شهر بطـور کامل تصرف شد ".
بهر جهت ما هيـچگونه دليلي را نمي توانـيم بـياوريم که اين داستان را رد کند. ولي حقـيـقـت امر اين است که نـيروي دفاعـي بابل بخاطر شورشي که در داخل شده بود ضـعـيف بود و نمي توانست هنچگونه دفاعي بکند.
بابل بدون کوچکترين مقاومتي تسليم کوروش شد، بدون آنکه حتي کسي به فکر جنگيدن باشد؛ و اين يکي از نادرترين جنگهاي تاريخ است که بايد گفت که گرفـتـن بابل بصـورت غـافـلگيرانه بود. کوروش با آوردن خداي بزرگ و قديمي بابل " مردوک " که خداي خدايان بابل بود و کوتاه کردن دست مبـلغـين که خود را هم طراز با شاه مي دانستـند، بابل را هم جزو امپراطوري خود کرد.
کوروش اکنون فرمانرواي بزرگـترين منطـقه، که از درياي مديـترانه تا به شرق ايران و از شمال از درياي سياه تا به مرزهاي عـربي ادامه داشت، بود. تمام اين ها از روي لوحه کوروش که به " استوانه کوروش " ( در موزه انگلستان ) معـروف است و مانـند يک بشکه است که روي آن با خط ميخي حکايت گرفتن بابل حکاکي شده است، و کوروش خودش را در آن فرمانرواي دنـيا مي خواند. کوروش همچنـين بازگو مي کند که چطـور مردمي را که بصورت برده در بابل بودند به سرزميـنهاي خود برگردانده و هميـنطـور تمام تصاوير را به معـابد بازگردانده است. در اين لوح از يهوديان نامي برده نشده است، اما بطـور مشخص در کتاب " ازرا" ( 3 - 1 ،1 ) گفته شده که تمام اسيراني که بوسيله نبوکد نصر گرفتار شده بودند به کشور خود اورشليم مراجعـت کرده و معـبد خود را از نو بنا کردند. اين سندي است از عـقـيده و ايمان کوروش که هميـشه به آن ممارست ميکرد و مي خواست که صلح و صفا را به زندگي مردم بـياورد و اين خوش باش و درودي است که در اولين فصل حقوق بشر آمده است. با اين که قسمتي از لوحه کوروش کبـير بر اثر مرور زمان از بـيـن رفته است اما قسمت اعظم آن مانده و ترجمه شده است.
|
|
من، کوروش، پادشاه جهان، پادشاه کبـير، پادشاه مقـتـدر، پادشاه بابل، پادشاه سرزمين سومر و اکد، پادشاه چهارگوشه جهان، پسر کمبودجيه، پادشاه " انشان"، نوه کوروش، زاده "تـيس پس"، از سلاسه خاندان سلطـنـتي، که گرامي مي داشتـند حکم "بل" و "نـبـيو" را، که مقام سلطـنت که آنها مايل به آن بودند، در قلبشان جاي داشت. |
|
مقبره کوروش کبـير در پاسارگاد |
در تمامي مدت سلطـنـت کوروش، او هـميشه گرفـتار مرزهاي شرقي امپراطـوري اش بود. کوروش 9 سال بعـد از فـتح بابل در جنگي که رويداد آن بخوبي مشخص نـيست، کشته شد. جنازه کوروش را به پاسارگاد آوردند. مقـبره او که هنوز هم پا برجاست، از يک اتاقک و شش پله درست شده است. بنابر گفته آريان ( 180 - 96 بعـد از ميلاد ) جنازه کوروش را در يک تابوت سنگ آهک قرار دادند. و بر روي مقبره اين جمله به چشم ميخورد : |
اي، مرد، بدان هر که هستي و از هر جا آمده اي، من کوروش، کسي هستم که امپراطـوري را براي ايرانـيان آوردم. پس هـيـچـوقـت به اين مقبره من و اين خاکي که من را در خود جاي داده غـبطه نخور
نامه معاویه
اکنون می رسیم
نامه ای از معاویه درباره ایرانیان به برادر خوانده خود زیادبن ابیه - متن نامه در ناسخ التواریخ موجود است
به این قومی که بنام موالی در میان امت اسلام به سر می برند و قوم عجم نام دارند. گوش کن زیاد! این مردم را باید ذلیل کرد. باید بهمان روشی که عمر بن خطاب آنها را می کوبید، طوری کوبیدشان که هرگز نتوانند سر بردارند. اینها جز با سیاست عمر بن خطاب اداره شدنی نیستند. از عطایشان که حق عمومی اتباع اسلام است تا می توانی بکاه. در تقسیم خواربار تا می توانی از سهمشان کم کن. در جبهه جنگ آنها را در صفوف مقدم بگمار تا زودتر از دیگران هدف دشمن تازه نفس قرار گیرند. سربازان آنها را به کار جاده سازی و هموار کردن راهها و کندن درختها و تسطیح بیشه ها بگمار و سعی کن هر چه دشواری و عذاب باشد نصیب این اعاجم شود. کاری کن که سنگینی بارها بر دوششان هر چه بیشتر فشار آورد. زیرا که اگر جز این باشد هوای عصیان خواهند کرد.
مراقب باش که این اعاجم هر قدر هم صالح و متقی باشند، بر صفوف جماعت در نماز پیشنمازی نکنند و در نماز جماعت در صف اول قرار نگیرند، مگر آنکه عده اعراب برای تکمیل صفوف کافی نباشد. و هر چقدر هم در فقه و قرآن دانشمند باشند، بر مسند قضا ننشینند. و بر هیچ شهری از شهرهای اسلام والی و یا حاکم نشوند، و در معابر هر قدر هم مقامشان بالا باشد بر عرب هر چند هم پست و فرومایه باشد تقدیر نجویند و در ازدواج حق زناشویی با زن عرب نداشته باشند، اما مردان عرب حق همسری با زنان فارسی را داشته باشند. اینها همه سیاست عمر رضی الله عنه است و عمر شایسته است از امت محمد صلی الله علیه و خاصا از بنی امیه شایسته ترین پاداش را ببیند.
با این همه عمر اشتباهاتی نیز داشت. مثلا می بایست قوانین و نظاماتی به وجود آورده باشد که برای همیشه اعاجم را در برابر عرب ذلیل و خوار نگار دارد. اگر از ایجاد نفاق در میان امت اسلام پرهیز نداشتم، همین امروز مقرر می داشتم که اگر یک عجم ، عربی را بکشد، محکوم به قصاص یا دیه کامل باشد، ولی اگر عربی یک عجم را بقتل رساند از قصاص معاف باشد و دیه را نیز نصف پرداخت کند. بهرحال از هم امروز که این نامه بدست تو می رسد، این عجم ها را هر چه بیشتر ذلیل کن، به آنان توهین کن، آنها را از پیشگاهت دور دار، از آنان در رتق و فتق امور کمک مخواه، و به درخواستها و حوائجشان اعتنا مکن.
از این سخن که بگذریم، بگذار نامه ای را برایت نقل کنم که عمر بن خطاب برای والی بصره ابوموسی اشعری فرستاده بود. در زمانی که تو به سمت منشی حکومت در زیردست این مرد اشعری خدمت می کردی، همراه این نامه ریسمانی به طول پنج وجب بود که هر چه حکایت بود در آن ریسمان بود. زیرا عمر در آن نامه به فرماندار بصره دستور داده بود که بموجب این نامه مردان بصره را احضار کن و در میان آنان از موالی و اعاجم هر کس را که طول قامتش به اندازه این ریسمان رسید گردن بزن. این نامه را ابن ابی معیط خوانده و یادداشتی هم از آن برداشته بود. و بطوریکه نواده او ولید بن عقبه برای من حکایت کرد، ابوموسی اشعری در کار خود درمانده بود که آیا فرمان عمر را اجرا کند یا درباره آن مطالعه بیشتری به عمل آورد. و نیز نقل کرد که چون ابوموسی با تو در این باره مشورت کرد، تو وی را از اجرای این فرمان بازداشتی و توصیه کردی که فرمان امیرالمومنین عمر دوباره به خودش بازگردانده شود تا شخصاً در فرموده خود تجدید نظر کند. و تو چون به خیال خود غم تیره بختان و بیچارگان می داشتی در پیشگاه خلیفه به التماس درآمدی تا او را از خون اعاجم (ایرانیان) بازگردانی، و بدو گفتی که این قتل عام به نا حق، همه اعاجم را خواهد برانگیخت و همین امیرالمومنین عمر را از عقیده اش بازگردانیدی.
ای برادر، ای زیاد بن ابی سفیان، تو وی را از این کار بازداشتی و ما را همچنان در خطر گذاشتی. لااقل اکنون تا دیر نشده است از خواب غفلت برخیز! تا فرصت از دست نرفته است این اعاجم را از میان بردار و ریشه آنها را بسوزان.
موسیقی سنتی ایران
موسیقی سنتی ایرانی
چون در آن هنگام (پس از سرازير شدن آرياييان به ايران) در برپا داشتن آيينهای كيشی آرياييان رقص و موسيقی به كار بسته نمیشد و چندان ارجی نداشت، اين دو هنر چنانكه بايست در ميان آنان پيشرفت نكرده و در آثار و نوشته هاي آن روزگاران جای پايی از خود باز نگذاشته است. [۱]
اصطلاح «خنیای باستانی ایرانی» (خنیای باستانی ایرانی) حروف نویسی خالص کلمات ایرانی است که ترجمه آن عبارت از«موسیقی ایران باستان» و یا بعبارت دیگر «موسیقی سنتی ایران» است. این اصطلاح ایرانی امروزه بخوبی قابل درک است ولی در مقایسه با اصطلاح پر مصرف «موسیقی اصیل» که معنای آن نیز همان است، بندرت استفاده میشود. با استفاده از شواهد کاویده شده، مانند تندیس کشف شده در ساسا، سوابق موسیقی بخوبی به دوران امپراطوری ایلامی (۶۴۴-۲۵۰۰ قبل از میلاد) برمی گردد. بطور مشهود، اطلاعات کمی در خصوص موسیقی این دوره در دسترس است. تنها استثناء ابزار باقی مانده موسیقی مانند گیتارها، عودها و فلوتهائی که ابداع و نواخته شده، میباشند. گفته میشود ابزار موسیقی مانند «باربت»ریشه در این دوران یعنی حدود سال ۸۰۰ قبل از میلاد داشته است.
از هیردوتوس نقل است که در دوران امپراطوری هخامنشی که به «امپراطوری پارسی» نیز معروف است، موسیقی نقش مهمی بخصوص در محاکم دادگاهی داشتهاست. او میگوید که وجود موسیقی برای مراسم مذهبی پرستش خداوند، بسیار ضروری بودهاست. بعدها یعنی پس از ابلاغ دین پیامبر زرتشت، میترا، شخصی که بعنوان "داواً یک خدای دروغین یا شیطان و همچنین بتان دیگر بیشتر و بیشتر مقبول واقع شدند.
اصطلاح «خنیای باستانی ایرانی» یک اصطلاح مربوط به عصر پس از هخامنشیان میباشد. فارسی ( فارسی) زبان مورد استفاده در دادگاهها بهمراه زبان پهلوی، زبان رسمی دوران امپراطوری ساسانی (۶۴۲-۲۲۴ میلادی) بوده و در برگیرنده اکثریت همان کلمات و همان گرامر زبان پهلوی بودهاست. الگو:واقعیت بنابر این کلمه مورد استفاده برای موسیقی در دوران ساسانی و در دوران ناب فارسی معاصر در واقع کلمه «خنیاً میباشد. اگر چه اصلیت مدل موسیقی ایرانی هنوز نامشخص است، تحقیقات باعث آشکار شدن جوانب جدیدی از آن شدهاست. باربد کبیر که یکی از موسیقی دانان دادگاه امپراطوری ساسانی بود، اولین سیستم موزیکال خاور میانه که با نام» سلطنتی خسروانی«شناخته میشود را ابداع نموده و آن را به شاه خسرو (خسروان) تقدیم نمود. همچنین بسیاری از نامهای فعلی مدهای موسیقی، در موسیقی سنتی ایران نیز وجود داشتهاند، »دستگاههاً از زمانهای باستان زبان به زبان به امروز رسیدهاند، اگرچه بسیاری از مدها و ملودیها احتمالا بدلیل تهاجم اعراب که موسیقی را بعنوان مسئلهای غیر اخلاقی میدانستند، از بین رفتهاند.
موسیقی سنتی ایرانی نوعی بدیهه گوئی بوده و اساس آن یک سری از مدلها قیاسی و تن هائی است که باید حفظ شوند. هنر آموزان و استادان («استاد») دارای ارتباط سنتی بودهاند که در قرن بیستم و بموازات حرکت تعلیم موسیقی به دانشگاهها و هنرستانها، رو بزوال نهادند.
هر یک فهرست بیش از دویست سری («ردیف») به ملودیهای کوچکتر با نام «گوشه» تقسیم میشوند که خود این گوشهها نیز به دوازده دستگاه تقسیم میشوند. هر «گوشه» و دستگاه نام انفرادی مخصوص بخود را دارند. یک نمایش مرسوم از «پیش درآمد» (مقدمه اولیه)، «درآمد» (مقدمه)، «تصنیف» (آهنگ)، «چهار مضراب» (وزن دار) تعداد انتخابی «گوشه» (حرکات). بصورت غیر مرسوم، این قسمتها را میتوان تغییر داده و یا حذف نمود. با نزدیک شدن به پایان دوره صفویه (۱۷۳۶-۱۵۰۲)، نواختن گوشههای پیچیده ۱۰، ۱۴ و ۱۶ ضرب متوقف گردیدند. امروزه قطعات در حالت ۶ یا حداکثر ۷ ضرب نواخته میشوند که مایه تاسف است. بسیاری از ملودیها و مدها مربوط به مقامها ترکی و موسیقی عربی میباشند: باید بصورت مشخص اظهار کنیم که اعراب پس از تهاجم به امپراطوری ایران، سرزمینهای تسخیر کرده را با نام «جهان اسلام» معرفی نمودند. اگر چه اکثر حاکمان عرب فعالیتهای مرتبط با موسیقی را ممنوع اعلام کردند، دیگران به موسیقی دانان ایران دستور دادند که قطعاتی را به صورت کتاب تصنیف کنند که به عربی آن را «کتاب موسیقی کبیر» بمعنای کتاب اعظم موسیقی میخواندند. بیش از تاثیرات امپراطوری ساسانی، این دلیل دیگری بر این واقعیت است که ملودیهای موسیقی سنتی ترکیه، سوریه، عراق و مصر شامل اسامی مقیاسها و مدهای ایرانی هستند.
اساس موسیقی سنتی بر صوت استوار است. سرایندگان نقشی اساسی را دارا میباشند: او تصمیم میگیرد چه حالتی جهت ابراز مناسب بوده و اینکه چه دستگاهی مرتبط به آن است. در خیلی از موارد، سراینده مسئولیت انتخاب شعری که باید با آواز خوانده شود را نیز برعهده دارد. چنانچه برنامه نیاز به یک خواننده داشته باشد، خواننده باید با حداقل یک آلت بادی یا سیمی و حداقل یک نوع آلت ضربی همراهی گردد. البته میتوان یک مجموعه از آلات موسیقی را یکجا داشت ولی سراینده اصلی نقش خود را ابقاء نماید. زمانی لازم بود که نوازندگان خواننده را با نواختن چندین قطعه بصورت تکی همراهی کنند. بصورت سنتی، موسیقی در حال نشسته و در محلهای مزین شده به پشتی و گلیم نواخته میگردید. گاهی در این محلها شمع روشن میکردند. گروه نوازندگان و سراینده نوع دستگاه و اینکه کدام گوشهها اجرا شوند را با توجه به شرایط زمانی و مکانی، مشخص مینمودند.
قبل از حمله اعراب، ملودی هائی که در آن نغمه هائی از "اوستاً کتاب دینی پیامبر زرتشت مذهب مازدین، زمزمه با نواخته میشد که با آن حال و هوا همخوانی داشت. واژه «گاه» دو معنی دارد: در زبان پهلوی هم بمعنای «گاث» (عبادت کننده اوستائی) و همچنین «زمان». حالات «یک گاه، دو گاه، سه گاه چهار گاه، پنج گاه، شش گاه و هفت گاه» را جهت بیان داستان هائی کاثها از یک تا هفت زمزمه مینمودند. اخیراً کشف شده که حالت «راست» (ادبی. حقیقت) جهت بیان داستان هائی در خصوص افراد یا کارهای درستکار و «شکسته» (ادبی. شکسته) برای بیان داستانها در باره خطا کاران استفاده میشدهاند. حالت «همایون» در هنگام نماز صبح اجرا میگشت. اکثر این حالتها، بجز احتمالا «شش گاه» و «هفت گاه» هنوز در سیستم امروزی مورد مصرف دارد. علیرغم وجود این شواهد، نوازندگان هنوز تمایل به نسبت دادن مستقیم معنی «گاه» به «زمان» یا «مکان» حرکت یک آلت موسیقی دارند. هنگامی که اسلام بعنوان مذهب مسلط ایران پذیرفته گردید، تصمیم حکمرانان منع کلی موسیقی و بعدها دلسرد کردن مردم از زمزمه ادعیه مازدین در این مدها بود. موسیقی سنتی تا قرن بیستم در دادگاهها نواخته میگردید. در زمان حکومت اسلامگرایان افراطی قرون وسطی، موسیقی بصورت مخفیانه نواخته میشد.
شایان ذکر است که چند تحرک احتمالا باستانی محسوب نشده و فقط خیلی قدیمی هستند. همانگونه که در طول تاریخ سابقه داشت، موسیقی سنتی ایرانی به عملکرد خود بعنوان ابزاری روحانی ادامه داده و کمتر بعنوان وسیله تفریح به آن نگاه میشد. آثار موسیقی امکان تغییر گسترده از آغاز تا پایان و معمولا بصورت تغییر بین قطعات پایین، تفکری، نمایش پهلوانی نوازندگی با نام تحریر را داشتند. تعامل متون مذهبی بعنوان غزل جایگزین غزلهای بزرگی گردید که توسط شاعران صوفی قرون وسطی خصوصا حافظ و جلال الدین رومی سروده شده بودند.علاوه بر اين موسيقي ايراني دريافتي از درد ها رنج ها خوشيها يك تمدن چندين تكه ي يك پارچه است كه امروزه بسياري از يادبود هاي آن مانند گوشه ها(حسيني جامه دران شبديز ... )گواه اين مدعاست .
خط وزبان ایلامی
خط وزبان ایلامی
در مقايسه با میان دورود آنچه از ايلام تا كنون به دست آمده بسيار اندك مي باشد . اين امر سبب شده است كه آگاهي ما درباره زبان ايلام پيش از داريوش بزرگ ،بسياراندك باشد.
خط ايلامي
آنچه ايلاميان براي ما برجاي نهاده اند ، به دو بخش اصلي تقسيم مي شود:
- ايلام متقدم و ايلام نوشته شده به خط مرسوم ميخي .
1 . ايلام متـقدم : نوشته هاي به دست آمده از ايلام متقدم ، در بردارنده سه گروه متمايز از يكديگر است. نخستين گروه ، به احتمال از آن قرون پاياني هزاره چهارم و آغاز هزاره سوم پيش از ميلاد است كه در شوش پيدا شده اند . اين گروه در بردارنده عددها و رقمهايي همراه با شكل حيواني اهلي است .گروه دوم ، به احتمال نوشته هاي ديواني بوده است . در اين نوشته ها، در حدود پنج هزار شكل يافت شده اند كه به نظر مي رسد 400 تا 800 مورد از آنها شكل اصلي بوده كه به صورت شكل نگاري Logogramme به كار برده مي شده اند . از سومين گروه ، نوزده نوشته به دست آمده كه هفده نوشته آن از شوش است و يكي از شهداد كرمان و ديگري از تپه اي روبه روي تخت جمشيد . اين نوشته ها ، بر روي تنديسها وظروف و يا به صورت گل نبشته هايي بزرگ است. ازاين 19 نبشته ، 3 نبشته آن افزون بر خط ايلام داراي نبشته أي به زبان اكدي نيز هستند . شيوه خواندن شادروان هينتز( W.Hinz ) و برداشت وي از اين نوشته ، هنوز مقبوليت تام نيافته است .
2. نوشته هاي خط ميخي : نخستين نوشته هاي به دست آمده از ايلاميان به خط ميخي مرسوم ، همزمان با سلسله اكد است . مهمترين نوشته اين دوره ، پيماني ميان نرام سين (Naram-sin ) پادشاه اكده (2218-2254 ق.م. ) با پادشاهي از ايلام – كه به نظر بيشتر ايلام شناسان نام وي هيت ( Hita ) يازدهمين فرمانرواي سلسله اوان (Awan ) مي باشد.از زمان سرنگوني سلسله اكد تا ميانه قرن سيزدهم پيش از ميلاد، نوشته أي به زبان ايلامي به دست نيامده است. همه نوشته هاي به دست آمده از اين چند سده ، به زبانهاي سومري و اكدي است. با روي كار آمدن خاندان ايگي هلكي ( lgi/e-Halki ) بار ديگر به كارگيري خط و زبان ايلامي رونق گرفت و تا سالهاي پاياني هخامنشيان ، ادامه يافت .
زبان ايلامي
زبان ايلامي ، زباني است كه تاكنون پيوند مستقيم آن با ديگر زبانهاي منطقه دقيقا" مسجل نشده است . زباني است كه از نظر دستوري پيوندي با افزودن پسوندهاي گوناگون به پايان واژه و نيز ، ميان وندهايي خاص و پسوندهاي ضميري به ريشه فعل در سه صورت اصلي آن و بدون در نظر گرفتن جنس و يا حالت واژه در جمله ، مقصود خود را بيان مي كرد . زبان ايلامي گرچه از نظر دستوري ساختار آسان را نشان مي دهد ، ولي از نظر محتوايي به علت كمبود نبشته ها بجز از ايلام هخامنشي و نيز نبود فرهنگي تطبيقي با ديگر زبانهاي همزمان ، از درك و فهم معناي راستين آن ناآگاهيم .
انوشیروان
یک روز هنگام سوار کاری انوشیروان به همراه وزیرش به شهر ویرانی رسید جایی که دو جغد بر روی دیوارهای فرو ریخته قصری بلندبلند چیزهایی را به هم می گفتند. انوشیروان پرسید چه اسراری را باز می گویند؟ وزیر چنین پاسخ داد:شاهنشاه بر من ببخشاید اگر گفته های جغد را تکرار می کنم یکی از انها می خواهد دخترش را به عقد دیگری دراورد وتقاضای هدیه عروسی قابل ملاحظه ای می کند جغد دیگری می گویداین شهر را بده ویکی دو تای دیگر. دیگری می گویدمطمئنا اگر حاکم با اقتدار ما به چنین عادت هایش ادامه دهد وملتش را در درماندگی و واماندگی وبی توجهی بگذارد من از صمیم قلب نه تنها یکی دو تا بلکه هزار تا می بخشم
.سخن خسرو پرویز در مورد اعراب
اعراب رانه در کار دین هیچ خصلت نکو یافتم نه در کار دنیا.انها را نه صاحب عزم وتدبیر دیدم ونه اهل قوت وقدرت.انگاه انگاه گواه فرومایگی وپستی همت انان همین بس که انها با جانوران گزنده ومرغان اواره در جای ومقام برابرند.فرزندان خود را از راه بینواییو نیازمندی می کشند ویکدیگر را بر اثر گرسنگی ودرماندگی می خورند. از خوردنی ها وپوشیدنیهاو لذتهایوکامرانی های این جهان یکسره بی بهره اند.بهترین خوراکی که توانگر ان شان می توانند بدست اورند گوشت شتر است که بساری از درندگان ان را از بیم دچار شدن به بیماری ها و به سبب ناگواری وسنگینی نمی خورند.آزار وحقارتی که مدتها قلب شان را فشرده یک مرتبه به جنون جلال مبدل می گرددو در ان حالت دیوانه وار اصرار دارند تمام محترمین را در مقابل خود خوار وخفیف ببینند .ان وقت است که متملقین متقلب مقرب می شوندومردمان با مناعت و عزت نفس مورد بغض واقع می گردند و کارهابه دست نادرستان شارلاتان بی حیثیت پست می افتد ودرستکاران عالی مقام شریف طبیعت را به کنار می اندازند. فروید
یک روز هنگام سوار کاری انوشیروان به همراه وزیرش به شهر ویرانی رسید جایی که دو جغد بر روی دیوارهای فرو ریخته قصری بلندبلند چیزهایی را به هم می گفتند. انوشیروان پرسید چه اسراری را باز می گویند؟ وزیر چنین پاسخ داد:شاهنشاه بر من ببخشاید اگر گفته های جغد را تکرار می کنم یکی از انها می خواهد دخترش را به عقد دیگری دراورد وتقاضای هدیه عروسی قابل ملاحظه ای می کند جغد دیگری می گویداین شهر را بده ویکی دو تای دیگر. دیگری می گویدمطمئنا اگر حاکم با اقتدار ما به چنین عادت هایش ادامه دهد وملتش را در درماندگی و واماندگی وبی توجهی بگذارد من از صمیم قلب نه تنها یکی دو تا بلکه هزار تا می بخشم
.سخن خسرو پرویز در مورد اعراب
اعراب رانه در کار دین هیچ خصلت نکو یافتم نه در کار دنیا.انها را نه صاحب عزم وتدبیر دیدم ونه اهل قوت وقدرت.انگاه انگاه گواه فرومایگی وپستی همت انان همین بس که انها با جانوران گزنده ومرغان اواره در جای ومقام برابرند.فرزندان خود را از راه بینواییو نیازمندی می کشند ویکدیگر را بر اثر گرسنگی ودرماندگی می خورند. از خوردنی ها وپوشیدنیهاو لذتهایوکامرانی های این جهان یکسره بی بهره اند.بهترین خوراکی که توانگر ان شان می توانند بدست اورند گوشت شتر است که بساری از درندگان ان را از بیم دچار شدن به بیماری ها و به سبب ناگواری وسنگینی نمی خورند.آزار وحقارتی که مدتها قلب شان را فشرده یک مرتبه به جنون جلال مبدل می گرددو در ان حالت دیوانه وار اصرار دارند تمام محترمین را در مقابل خود خوار وخفیف ببینند .ان وقت است که متملقین متقلب مقرب می شوندومردمان با مناعت و عزت نفس مورد بغض واقع می گردند و کارهابه دست نادرستان شارلاتان بی حیثیت پست می افتد ودرستکاران عالی مقام شریف طبیعت را به کنار می اندازند. فروید
تاریخ
تاریخ نه ایینه عبرت است ونه کار نامه جهل و جنایت. کسانی که با آن این چنین شوخی ها کرده اند درحقیقت خواسته اند بعضی از کسانی را که در تاریخ نام واوازه یافته اند دست بیاندازند یا ستایش ونکوهش کنندتاریخ راستین سر گذشت زندگی انسان است. مرحوم دکتر زرین کوب
هخامنشیان
سرزمین پارس زادگاه هخامنشیان بودهاست. خاندان پارس، که به رهبری کوروش دوم (که از ۵۲۹ تا ۵۵۹ پیش از میلاد سلطنت نمود) در سال ۵۵۰ پیش از میلاد، بر مادها پیروز شدند. بر پایهٔ سنت، کوروش دوم این منطقه را به پایتختی انتخاب کرد، زیرا در نزدیکی منطقهای بود که بر ایشتوویگو پادشاه ماد پیروز شد. این اولین پیروزی، پیروزیهای دیگری چون غلبه بر لیدی، بابل نو، و مصر را به دنبال داشت. امپراتوری هخامنشی بعداً توسط پسر او کمبوجیه (۵۲۲ تا ۵۲۹ پیش از میلاد) و داریوش اول (۴۸۶ تا ۵۲۱ پیش از میلاد) تحکیم و گسترش یافت. از کوروش در انجیل به عنوان آزادیدهندهٔ بابل و کسی که یهودها را از تبعید بازگردانده یاد شدهاست.
در ۷۰ کیلومتری جنوب پاسارگاد، داریوش بزرگ پایتخت نمادین خود شهر پارسه (شاعری یونانی این شهر را پرس پلیس نام نهاد) را بنیان نهاد. تا هنگامی که اسکندر از مقدونیه در سال ۳۳۰ پیش از میلاد امپراتوری هخامنشی را تسخیر کرد، پاسارگاد یک مرکز مهم سلسلهای باقی ماند. به گفتهٔ نویسندگان باستانی، مانند هرودوت و آریان (گزنفون)، اسکندر آرامگاه کوروش را محترم شمرده و آن را بازسازی نمود.
در دورههای بعدی، از تل تخت هم چنان بهعنوان یک دژ بهرهبرداری میشد، حال آن که کاخها متروک شده و از مصالح آن دوباره استفاده شد. از سدهٔ هفتم به بعد، آرامگاه کوروش به نام آرامگاه مادر سلیمان خوانده میشد، و به یک مکان زیارتی تبدیل شد. در سدهٔ دهم یک مسجد کوچک در گرد آن ساخته شد، که تا سدهٔ چهاردهم از آن استفاده میشد. این محوطه توسط مسافرین طی سدهها بازدید شده، که باعث از دست رفتن تدریجی اجزا گوناگون آن گشتهاست.
طبق نوشتههای هرودوت ، هخامنشيان از طايفهٔ پاسارگاديان بودهاند كه در پارس اقامت داشتهاند و سر سلسلهٔ آنها هخامنش بودهاست. نامدارترين رئيس اتحاديه قبائل پارس در نيمه قرن ٧ پ م چيش پيش دوم است كه تا سال 640 پ م رياست قبائل پارس را در دست داشت. او چيش پيش پور كوروش پور كمبوجيه پور چيش پيش پور هخامنش بود، كه همه شان رؤسای قبائل پارس بودند. اگر برای هر كدام از اينها حدود ٤٠ سال در نظر بگيريم، ميتوان گفت كه در زمانی كه پارسها در منطقهٔ پارسوای مذكور در سند آشوری (يعني سال 834 پ م ) اقامت داشتهاند، رياستشان در دست هخامنش بوده است.
هخامنشيان نام دودمانی پادشاهی در ايران پيش از اسلام است. پادشاهان اين دودمان از پارسيان بودند و تبار خود را به « هخامنش» می رساندند كه سركرده طايفهٔ پاسارگاد از طايفههای پارسيان بودهاست. هخامنشيان نخست پادشاهان بومی پارس و سپس آنشان بودند ولی با شكستی كه كوروش بزرگ بر ايشتوويگو واپسين پادشاه ماد وارد ساخت و سپس فتح ليديه و بابل پادشاهی هخامنشيان تبديل به شاهنشاهی بزرگی شد. از اينرو كوروش بزرگ را بنيانگذار شاهنشاهی هخامنشی میدانند.
به قدرت رسيدن پارسیها و سلسلهٔ هخامنشی (550-330 قبل از ميلاد) يكی از وقايع مهم تاريخ قديم است. اينان دولتي تأسيس كردند كه دنيای قديم را به استثنای دو سوم يونان تحت تسلط خود در آوردند. شاهنشاهی هخامنشی را نخستين امپراتوری تاريخ جهان میدانند. مهمترين سنگ نوشتهٔ هخامنشی از نظر تاريخی و نيز بلندترين آنها، سنگ نبشتهٔ بيستون بر ديواره كوه بيستون است. سنگ نوشتهٔ بيستون بسياری از رويدادها و كارهای داريوش اول را در نخستين سالهای حكمرانیاش كه مشكلترين سالها حكومت وی نيز بود. به طور دقيق روايت میكند. اين سنگ نوشته عناصر تاريخی كافی برای بازسازی تاريخ هخامنشيان را داراست و همچنين در سايت مذكور دربارهٔ شخصيت كوروش هخامنشی آمدهاست كه : همهٔ نشانهها بيانگر آنست كه هدف كوروش از جنگ و كشور گشایی ايجاد يك جامعهٔ جهانی مبتنی بر امنيت و آرامش و دور از جنگ و ويرانگری بودهاست. كوروش در لشكركشيها و پيروزيهايش با ملل مغلوب در نهايت بزرگواری رفتار كرد و عناصر حكومتي پيشين را مورد بخشايش قرار داده در مقامهايشان ابقا كرده مطيع و منقاد خويش ساخت. كوروش بزرگ با ايمان استواری كه به اهورامزدا داشت جهانگشايی را به هدف برقرار كردن آشتی و امنيت و عدالت و از ميان بردن ستم و ناراستی انجام ميداد و در فتوحاتش به حدی نسبت به اقوام مغلوب بزرگمنشی و مهر و عطوفت نشان دادهبود كه داستان رأفتش به همه جا رسيده بود.
شايان ذكر است که پاسارگاد نام يک آثار باستانی مشهور در منطقه بوده كه مورد علاقه و توجه جهانيان بويژه علاقهمندان به ميراث ملل میباشد،بر اين مبنا استانداری و وزارت كشور بعد از تصميم به ايجاد شهرستان در آن منطقه و برای برجسته نمودن و زنده نگه داشتن نام و ياد پاسارگاد در سطح ايران و جهان ترجيح داد نام پاسارگاد را بر شهرستان جديدالتأسيس قرار دهد»از طرف ديگر بانيان احداث مجموعهٔ پاسارگاد ، دولت هخامنشی بودهاست كه مسئولين محترم وزارت كشور و استانداری با تأسيس بخش هخامنش در برجستهتر نمودن آثار كوروش هخامنشی تلاش مضاعفی از خود نشان دادهاست چرا كه فرزندان هخامنش پس از كسب قدرت و تشكيل دولت مستقل نام دولت را به احترام رئيس قبائل پارس به نام هخامنش نامگذاری كردهاند و اين امر نشان دهندهٔ احترام و جايگاه بلند هخامنش در بين قبائل پارس بودهاست كه مسئولين محترم وزارت كشور و استانداری فارس با نكته سنجی و ظرافت تمام اين مسئله را مورد توجه قرار دادهاند.
شهر باستانی پاسارگاد نخستین پایتخت شاهنشاهی هخامنشی در قلب استان فارس، در دشت رودخانه پُلوار قرار دارد. نام شهر «اردوگاه پارس» دلالت از موقعیت مکانی شهر دارد. شهر توسط کوروش بزرگ (کوروش دوم) در سدهٔ ششم قبل از میلاد ساخته شد. محوطهٔ اصلی (۱۶۰ هکتار، حدوداً ۲٫۷×۰٫۸ کیلومتر) توسط یک منطقهٔ طبیعی بزرگ احاطه و محافظت شدهاست (حدوداً ۷۱۲۷ هکتار). محوطهٔ اصلی شامل این بناهای تاریخی است:
- آرامگاه کورش بزرگ در جنوب؛
- تل تخت (یا «تخت سلیمان»؛ سریر پادشاهی سلیمان) و استحکامات، واقع بر یک تپه در شمال محوطهٔ اصلی؛
- مجموعهٔ سلطنتی در مرکز محوطهٔ اصلی، شامل بقایای: ساختمان دروازه (دروازه R)، تالار عمومی (کاخ S)، قصرمسکونی (کاخ P)، و باغ سلطنتی (چهار باغ).
- در منطقهٔ شرق یک بنای کوچک قرار دارد(۱۶×۱۶ متر) که یک پُل تشخیص داده شدهاست. در شمال مجموعهٔ سلطنتی زندان سلیمان قرار دارد، یک برج سنگی، باحدوداً ۱۴ متر ارتفاع. تاریخ ساخت این بنا مشخص نیست.
محوطهٔ اصلی شامل منطقهٔ حفاریشدهاست، اما پایتخت باستانی منطقهای بسیار وسیعتر از این منطقه بوده و هنوز حفاری نشدهاست. در محوطهٔ حفاظتی اطراف، باقیماندههای دیگری نیز هستند: محدودهٔ مقدس (حدوداً ۵۵۰-۵۳۰ پیش از میلاد)، و محوطههای تل نوخودی، تل خاری، تل سه آسیاب، دوتلان، که برخی از اینها متعلق به ماقبل تاریخ هستند، همینطور مدرسه یا کاروانسرا (سده ۱۴ میلادی). در محوطهٔ حفاظتی همچنین پنج روستا وجود دارند که کشاورزان در آنها ساکنند.
مهمترین اثر مجموعهٔ پاسارگاد، بنای آرامگاه کوروش کبیر است که پیشتر مشهور به «مشهد مادر سلیمان» بود. در سال ۱۸۲۰ پس از پژوهشهای باستانشناسی، هویت اصلی بنا به عنوان آرامگاه کوروش کبیر مشخص شدهاست و چون گوهری در میان دشت خودنمایی میکند. این آرامگاه حدوداً در ۵۳۰ تا ۵۴۰ قبل از میلاد از سنگ آهکی به رنگ سفید ساخته شدهاست. بنای آرامگاه میان باغهای سلطنتی قرار داشته و از سنگهای عظیم، که درازای بعضی از آنها به هفت متر میرسد، ،ساخته شدهاست.
تخته سنگهای آرامگاه با بستهای فلزی معروف به بست دم چلچله ای، به هم پیوسته بوده، که بعدها آنها را کنده و بردهاند و اکنون جایشان به صورت حفرههایی دیده میشود که بیشترشان را تعمیر کردهاند.
بنای آرامگاه دو قسمت مشخص دارد:
- سکویی ۶ پلهای که قاعده آن مربع مستطیلی به وسعت ۱۶۵ متر مربع است.
- اتاقی کوچک به وسعت ۵/۷ متر مربع که سقف شیب بامی دارد و ضخامت دیوارهایش به ۵/۱ متر میرسد.
پایه بنا (۱۳٫۳۵×۱۲٫۳۰ متر) از شش لایه پلکانی تشکیل شدهاست، که از آنها اولی به بلندی ۱۷۰ سانتی متر، دومی و سومی ۱۰۴ سانتی متر، و سه عدد آخری ۵۷٫۵ سانتی متر هستند. ارتفاع کلی بنا در حدود ۱۱ متر است. در ورودی آرامگاه در سمت شمال غربی قرار داشته و ۷۵ سانتی متر پهنای آن است. این درگاه کوتاه نیز دارای دو در سنگی بوده که از بین رفتهاست.
خزانهٔ آرامگاه، در بالاترین نقطه، شکل یک خانهٔ شیروانی ساده با یک ورودی کوچک در غرب را دارد. تا حدود صد سال پیش باور بر این بود که این بنا آرامگاه مادر سلیمان باشد و در دورهٔ اتابکان در زمان آل بویه با استفاده از ستونهای باقی مانده از کاخهای باستانی مسجدی با نام «مسجد اتابکی» در گرد آن ساخته و یک محراب کوچک در خزانهٔ آرامگاه کندهکاری شد. در دههٔ ۱۹۷۰ بقایای مسجد پاکسازی شده و تکههای تاریخی به نزدیکی مکانهای اصلیشان بازگردانده شدند.
پس از کشته شدن کوروش در جنگ با سکاها یا ایرانیان شمالی، جسد وی را مومیایی کرده و درون تختی از زر نهاده و اشیای مهم سلطنتی و جنگی او را در کنار وی گذارده بودند. به گزارش مورخان زمان اسکندر, وقتی اسکندر به پاسارگاد آمد و از مقبره کوروش که در میان باغی بزرگ قرار داشت دیدن کرد به آریستوبولوس دستور داد درون مقبره را تزیین کند. آریستوبولوس در درون مقبره تابوتی زرین, یک میز و تعدادی ظروف زرین و سلاحهای گرانقیمت و لباسهای شخص کوروش و کلیه جواهراتی را که زمانی به دست میکرد یا به خود می آویخت مشاهده کرد. این آرامگاه در آن زمان توسط تعدادی مغ محافظت میشود اما در زمان اسکندر مورد دستبرد قرارگرفت و کلیه اشیاء گرانقیمتش به سرقت رفت. [۱]
در شیب سقف آرامگاه دو حفرهٔ بزرگ وجود دارد که برای سبک کردن سنگها و کم کردن از بار سقف ایجاد شدهاست و برخی اشتباها، جای نگهداری کالبد کوروش و همسر وی دانستهاند.
آرامگاه کوروش در همه دوره هخامنشی مقدس به شمار میآمده این امر باعث گردیده که در دوران اسلامی هم این تقدس حفظ شود، اما تعبیر اصلی بنا دیگر مشخص نبودهاست و از سوی دیگر مردم هم ساختن بناهای با عظمت سنگی را خارج از قوه بشری میدانستهاند و به حضرت سلیمان که دیوان را برای کارهای دشوار در خدمت داشتهاست، نسبت میدادهاند. به همین جهت آرامگاه کوروش را هم از بناهای آن حضرت میشمردند و آن را به مادر او نسبت میدادند و «مشهد مادر سلیمان» میخواندند.
این استحکامات با وسعتی در حدود ۸۰۰۰ متر مربع بر روی تپهای عظیم در انتهای شمالی پاسارگاد قرار دارند. استحکامات مذکور معماری چهار دوره را به خود اختصاص دادهاست :
1. ساختارهای سنگی؛ عموماً مربوط به دورهٔ اول هخامنشی.
2. ساختارهای خشتی؛ مربوط به دورهٔ دوم هخامنشی.
3. ساختارهای خشتی و سنگی؛ مربوط به دورهٔ سلوکی و اشکانی.
4. ساختاری خشتی، آجری و سنگی؛ مربوط به اواخر دورهٔ ساسانی.
ساختار اول (سنگی) به روش بنایی خشک و با استفاده از قالبهای بزرگ سنگی و یک شیوهٔ اتصالی بنام آناتیروسیس (Anathyrosis)، که تمدنهای آسیای صغیر در سدهٔ ششم میلادی با آن آشنا بودند، بنا شدهاست. نقشهٔ عمومی سکو یک متوازیالاضلاع با ابعاد تقریبی ۹۸×۷۹ متر و با تورفتگیهایی در کنارههای شمالی و جنوبی، است. ارتفاع اصلی آن تقریباً ۱۵ متر بودهاست. اولین مرحله از ساخت بنا توسط کوروش بزرگ انجام گرفته و با مرگ وی در سال ۵۳۰ قبل از میلاد متوقف شد. مرحلهٔ دوم در دوران داریوش بزرگ با استفاده از آجرهای خشتی (گلی) ساخته شد (۴۸۶ تا ۵۲۲ قبل از میلاد).
این مجموعه در مرکز پاسارگاد قرار گرفتهاست واز تعدادی کاخ تشکیل شده که در اصل در محدوده مجموعهٔ باغها قرار دارند (معروف به «چهار باغ»). بدنهٔ اصلی کاخها از سالنهای ستوندار تشکیل شدهاست. تالار عمومی (کاخ S) حدوداً در سال ۵۳۹ پیش از میلاد ساخته شده. تالار ستوندار آن دو ردیف چهار ستونی دارد. پایهٔ ستونها از سنگ سیاه هستند (۱٫۴۳×۱٫۴۳ متر)، و بدنهٔ آنها از سنگ آهکی سفید است. پایه ستونها ۱٫۰۴ متر و بدنهٔ ستونها ۱۲٫۰۶ متر ارتفاع دارند. سرستونها از سنگ سیاه بودهاست. شواهدی موجوداست که سرستونها یک شیر مرکب، شاخدار و یالدار، را نشان میدادهاست. کاخ یک سرسرا در هر طرف داشتهاست. برخی از نقوش برجستهٔ درگاهها حفظ شدهاند، که پیکر انسان و دیوها را نشان میدهند. کاخ مسکونی کوروش دوم (کاخ P) بین سالهای ۵۳۰ تا ۵۳۵ پیش از میلاد بنا شدهاست. سالن ستوندار این کاخ (۳۱٫۱×۲۲٫۱ متر) پنج ردیف ستون و در هر ردیف شش ستون دارد، و سرسرای پر ابهت آن در جنوب شرقی به ابعاد ۷۵٫۵×۹٫۳ متر است.
کاخ دروازه در حدود شرقی محوطهٔ اصلی قرار دارد و شامل یک تالار ستوندار با نقشهٔ چهار ضلعی و ابعاد ۲۵٫۵×۲۸٫۵ متر است. این تالار ۸ ردیف ستون دارد. این تالار دو در ورودی اصلی در محور طولی کاخ و دو در فرعی در محور عرضی کاخ دارد.
در یکی از چار چوبهای دروازه، یک نقش برجستهٔ مشهور از یک پیکر انسان مانند که بالهایی دارد دیده میشود. این طرح که تنها نقش باقی مانده در کاخ دروازهاست، مردی را نشان میدهد که ریش انبوه و چهار بال که رو به مرکز تالار دارد.
کوشکهای (پاویلیونها) A و B که در شرق و جنوب باغ شاهی قرار دارند، احتمالاً دو ورودی به باغ سلطنتی بودهاند. از این دو، کوشک B بهتر حفظ شدهاست. این کوشک با ابعاد ۱۱٫۷×۱۰٫۱ متر از یک سکوی چهارضلعی از سنگهای آراسته تشکیل شدهاست.
آن چه از این بنا باقی مانده دیواری بلند به ارتفاع حدود ۱۴ و طول تقریبی ۷٫۵ متر است. این بنا به بنای کعبه زرتشت در نقش رستم شباهت دارد در حالی که از نظر قدمت، قدیمیتر و از نظر استحکام و فن ساخت نمایانگر اجرایی قویتر از بنای کعبه زرتشت است.
این محوطه که در ۳ کیلومتری آرامگاه کوروش و در غرب مجموعه پاسارگاد واقع شدهاست شامل تپهای تاریخی و دو سکوی مجزای سنگی است. برخی از محققین اعتقاد دارند که سکوی سوم کشفنشدهای وجود دارد که تثلیث خدایان باستانی - اهوارامزدا، مهر و آناهیتا - را نمایشگر است.
در دورهٔ آل مظفر برای اسکان کاروانهای تجارتی و زیارتی که از مسیر جاده شاهی میگذشتند، کاروانسرایی با استفاده از سنگهای آورده شده از بناهای سلطنتی پاسارگاد به طرح چهار ایوانی در کنار آرامگاه کورش ساخته شده که امروزه بقایای دیوار و شالودهٔ آن قابل مشاهدهاست.
ثبت جهانی پاسارگاد توسط یونسکو
پاسارگاد، جمهوری اسلامی ایران به سال 1383 خورشیدی مطابق با سال 2004 میلادی بر اساس بندهای یکم، دوم، سوم و چهارم معیارهای فرهنگی در فهرست میراث جهانی یونسکو به ثبت رسید:
معیار یک: پاسارگاد نخستین نشانه بارز معماری سلطنتی هخامنشی است.
معیار دو: پایتخت شاهنشاهی پاسارگاد را کوروش بزرگ با مشارکت مردمان گوناگون امپراطوری که بنا نهاده بود ساخت این حرکت به صورت یک مرحله بنیادی در تحول هنر و معماری کلاسیک ایران درآمد.
معیار سه: محوطه باستان شناختی پاسارگاد با کاخ ها، باغ ها و آرامگاه کوروش بزرگ بنیان گذار سلسله هخامنشی یادبودی استثنایی از تمدن هخامنشیان در ایران است.
معیارچهار: مجموعه چهار باغی پادشاهی که در پاسارگاد بنیان گذاشته شده به صورت نمونهای مادر برای این گونه معماری و طرح ریزی در آسیای غربی در آمد.
- دولت طرف: جمهوری اسلامی ایران
- نام ملک: پاسارگاد
- موقعیت: استان فارس
- تاریخ دریافت: ۳۰ ژانویه ۲۰۰۳
- طبقه بندی: مطابق طبقهبندیهای داراییهای فرهنگی شرح داده شده در مقالهٔ ۱ از پیمان نامهٔ میراث جهانی سال ۱۹۷۲، این یک محل باستانی است.
- شرح مختصر: پاسارگاد اولین پایتخت سلسلهای امپراتوری هخامنشی بود که توسط کوروش دوم در قرن ششم قبل از میلاد ساخته شد. کاخهای آن، طرح باغها، هم چنین آرامگاه کوروش نمونههای برجستهای از اولین مرحلهٔ تکامل هنر و معماری سلطنتی هخامنشیان هستند، و یک گواهی استثنایی از تمدن ایرانی است
شاهان ماد
شاهان ماد
دیاکو
دیاکو در (۷۲۸ پ.م.) به شاهی رسید و شهر همدان (هگمتانه آنروزگار) را پایتخت خویش قرار داد. وی دستور ساخت هفت دیوار تودرتو و استوار را در همدان داد که درون این دیوارها باغ و بیشه و بوستان فراوانی پدید آوردند. این سازه شگفتانگیز پایتخت ایران آن روزگار بود. دیاکو ۵۳ سال پادشاهی کرد. مدت زمانی پس از شکست دیاکو از سارگن دوم شاه آشور ، فرزند و جانشین او، فرورتیش ، قدرت رهبری رابه دست گرفت ودر ( ۶۷۲ - ۶۷۳ ق.م.) در برابر آشوریها به پا خاست.
فرورتیش
پس از او فرورتیش ۲۲ سال (دوره حکومت: ۶۷۵-۶۵۳ پ.م.) حکومت کرد و قبائل ایرانی را به اطاعت کشید. انگاه وارد جنگ با دولت آشور شد ولی در برابر آشوریها شکست یافت و کشته گردید. فرورتیش بر سرزمین ماد از حدود ری تا اصفهان و آذربایجان و کرمانشاه و کردستان و همدان سلطنت میکرده است.
بیشتر حکومت فرورتیش به نظم دادن به قبایل مادی و جنگیدن با دشمنان خارجی گذشت. مدارک آشوری و بابلی به خطراتی که مادها از شرق خود احساس می کردند اشاره نمی کند، اما قبایل شمال دولت ماد (سکاها و کیمریها)، از اهمیت خاصی برای مادها و آشوری ها برخوردار بودند.
پس از شکست دیاکو از سارگن دوم شاه آشور ، فرورتیش در سال ( ۶۷۲ - ۶۷۳ ق.م.) در برابر آشوریها به پا خاست. در حدود اوایل قرن هفتم قبل از میلاد، در اوایل حکومت فرورتیش، قبایل کیمریها که از صحرانشینان دشتهای جنوبی دریای سیاه بودند، به ماد و آشور حمله کردند. امکان ایرانی بودن قبایل کیمریها، احتمالا" دلیل اصلی آنها برای تشکیل یک اتحادیه با مادها برعلیه دولت آشور بود. حملات کیمری به آشور ضرباتی به آن دولت وارد کرد، اما در شکست دادن کامل آشور و پادشاه بزرگ آن، اسرحدون، ناموفق بود.
خشتریته
پس از فرورتیش رهبری مادها را خشتریته (دوره حکومت: ۶۵۳-۶۲۵ پ.م.) در دست گرفت. خشتریته اولین پادشاهی است که پادشاهی ماد را در غرب فلات ایران تشکیل داد. به دنبال حمله مجدد اشور به مادها خشتریته برای پایان دادن به حملات اشور با ماننا و سکاها پیمان دوستی بست و عملا با اشور وارد جنگ شد. داستان سلطنت سکاها در ماد خطا است دولت ماد در این فاصله قدرت خود را مستحکم کرد. خشتریته در سال ۶۲۵ پ. م. در گذشت
هووخشتره
پس از خشتریته، پسر ش هووخشتره (کی آخسارو) (کيخسرو را صورت افسانهای هووخشتره فرمانروای بی نظیر وبی مرگ اوستا و شاهنامه میدانند .) (دوره حکومت: ۶۲۵ تا ۵۸۵ پ.م.) به شاهی رسید. هووخشتره اولین پادشاهی است که یک سلطنت سراسری را در ایران تشکیل داد و ایران را به عنوان یک قدرت مهم جهان آن زمان مطرح کرد
ایشتوویگو
ایشتوویگو (دوره حکومت: ۵۸۵ تا ۵۵۰ پ. م) واپسین پادشاه ماد و جانشین هووخشتره بود. در مورد حکومت او اطلاعات زیادی در دست نیست و بیشتر روایات یونانی و پارسی، به اواخر سلطنت او و نابودی حکومت ماد به دست کورش بزرگ اشاره می کنند.
لوحه « سالنامه نبونید » در حال حاضر در بریتیش میوزیوم لندن نگهداری می شود. متن لوحه سالنامه نابونید سال به سال حکومت نبونید ( 539 – 556 ق . م ) آخرین پادشاه نئو بابلی را شرح می دهد. درسال ششم سلطنت او یعنی 550 ق . م نویسنده سالنامه ، به جنگی در چند صد کیلومتری جنوب شرقی بابل اشاره می کند و می نویسد:
"شاه اشتومه گو ، لشکر خود را برای جنگ با کورش، شاه انشان، فرستاد ولی لشکر بر او شورید ، او را به زنجیر کشیده و تحویل کورش دادند".
ظاهرا این « ایشتو مه گو » همانست که هرودوت او را آزدیاک می نامد .
ایشتوویگو متهم به ترجیح دادن شکوه و راحتی دربار آشور به زندگی سخت و ارتشی مادی شده است و انحطاط قدرت ماد را بیشتر به او نسبت می دهند. در صورت قبول، می توان تصور کرد که بیشتر آثار باقی مانده از دوران مادها، بخصوص آثار بجای مانده در تپه نوشی جان، به دوران سلطنت ایشتوویگو بر می گردد. همچنین، راحتی هایی که در دوران هخامنشی به عنوان «تنپروری مادی» در سلطنت ایشتوویگو خوانده شده را، شاید به جای دوران انحطاط ماد، زمان انتقال زندگی قبایل ایرانی از طرز زندگی صحرانشینی به شهرنشینی بنامیم و آنرا آغاز واقعی تمدن ساکن قبایل ایرانی بدانیم.
منابع پیشنهادی دکتری تاریخ ایران اسلامی
1. اکبری، امیر؛ تاریخ حکومت طاهریان از آغاز تا انجام؛ تهران: انتشارات سمت،1384.
2. ترکمنی آذر، پروین؛ پرگاری، صالح؛ تاریخ تحولات سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی ایران در دوران صفاریان و علویان؛ تهران: انتشارات سمت، 1378.
3. زرین کوب، عبدالحسین؛ تاریخ مردم ایران؛ جلد دوم ( از پایان ساسانیان تا پایان آل بویه)؛ تهران: انتشارات امیرکبیر، 1382.
4. فقیهی، علی اصغر؛ تاریخ آل بویه؛ تهران: انتشارات سمت، 1381.
5. فدایی عراقی، غلامرضا؛ حیات علمی در عهد آل بویه؛ تهران: انتشارات دانشگاه تهران، 1383.
6. ترکمنی آذر، پروین؛ دیلمیان در گستره تاریخ ایران (حکومتهای محلی، آل زیار، آل بویه)؛ تهران: انتشارات سمت، 1384.
7. فروزانی، ابوالقاسم؛ تاریخ تحولات سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی ایران در دوره سامانیان؛ تهران: انتشارات سمت، 1381.
8. هروی، جواد؛ تاریخ سامانیان (عصر طلایی ایران بعد از اسلام )؛ تهران: انتشارات امیرکبیر، 1382.
9. فرای، ریچارد؛ عصر زرین فرهنگ ایران؛ ترجمه مسعود رجب نیا؛ تهران: انتشارات سروش، 1357.
10. فروزانی، ابوالقاسم؛ غزنویان از پیدایش تا فروپاشی؛ تهران: انتشارات سمت، 1384.
11. باسورث، کلیفورد ادموند؛ تاریخ غزنویان؛ ترجمه حسن انوشه؛ تهران: انتشارات امیرکبیر، 1382.
12. اشپولر، برتولد؛ تاریخ ایران در قرون نخستین اسلامی؛ ترجمه جواد فلاطوری؛ تهران: انتشارات علمی و فرهنگی، 1377.
13. فرای، ر . ن؛ تاریخ ایران کمبریج ( از فروپاشی دولت ساسانیان تا آمدن سلجوقیان)؛ جلد چهارم؛ ترجمه حسن انوشه؛ تهران: انتشارات امیرکبیر، 1379.
14. ستارزاده، ملیحه؛ سلجوقیان؛ تهران: انتشارات سمت، 1384.
15. کلوزنر، کارلا؛ دیوانسالاری در عهد سلجوقی؛ ترجمه یعقوب آژند؛ ؛ تهران: انتشارات امیرکبیر، 1363.
16. قفس اوغلی، ابراهیم؛ تاریخ دولت خوارزمشاهیان؛ ترجمه داوود اصفهانیان فر؛ تهران: انتشارات گستره،1367.
17. خلعتبری، اللهیار؛ محبوبه، شرفی؛ تاریخ خوارزمشاهیان؛ تهران: انتشارات سمت، 1381.
18. فروغی ابری، اصغر؛ تاریخ غوریان؛ تهران: انتشارات سمت، 1381.
19. بیانی، شیرین؛ دین و دولت در ایران عهد مغول؛ تهران: مرکز نشر دانشگاهی، 1371.
20. اشپولر، برتولد؛ تاریخ مغول در ایران؛ ترجمه محمود میر آفتاب؛ تهران: انتشارات علمی و فرهنگی، 1380.
21. بویل، جی آ؛ تاریخ ایران کیمبریج ( از آمدن سلجوقیان تا فروپای دولت ایلخانان)؛ جلد پنجم؛ ترجمه حسن انوشه؛ تهران: انتشارات امیر کبیر، 1381.
22. تاریخ کمبریج (تاریخ ایران دوره تیموریان)؛ ترجمه یعقوب آژند؛ تهران: انتشارات جامی، 1387.
23. فوربز منز، بئاتریس؛ برآمدن و فرمانروایی تیمور؛ ترجمه منصور صفت گل؛ تهران: انتشارات رسا، 1377.
24. میر جعفری، حسین؛ تاریخ تحولات سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی ایران در دوره تیموریان و ترکمانان؛ تهران: انتشارات سمت، 1381.
25. حسن زاده، اسماعیل؛ حکومت ترکمانان قراقویونلو و آق قویونلو در ایران؛ تهران: انتشارات سمت، 1379.
26. تاریخ کمبریج (تاریخ ایران دوره صفویان)؛ ترجمه یعقوب آژند؛ تهران: انتشارات جامی،1380.
27. صفت گل، منصور؛ ساختار و نهاد دین در دوره صفویه؛ تهران: انتشارات رسا، 1381.
28 . نوایی، عبدالحسین؛ روابط سیاسی و اقتصادی ایران در عهد صفویه؛ تهران: انتشارات سمت، 1377.
29. نوایی، عبدالحسین؛ غفاری فرد، عباسقلی؛ تاریخ تحولات سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی ایران در دوران صفویه؛ تهران: انتشارات سمت، 1381.
30. سیوری، راجر؛ ایران عصر صفوی؛ ترجمه کامبیر عزیزی؛ تهران: نشر مرکز، 1372.
31. شعبانی، رضا؛ تاریخ تحولات سیاسی – اجتماعی ایران در دورههای افشاریه و زندیه؛ تهران: انتشارات سمت، 1377.
32. لاکهارت، لارنس؛ نادرشاه آخرین کشورگشای آسیا؛ ترجمه اسماعیل افشار نادری؛ تهران: انتشارات دستان، 1379.
33. پری، جان؛ کریم خان زند؛ ترجمه علی محمد ساکی؛ تهران: نشر نو؛ 1368.
34. آوری، پیتر؛ تاریخ ایران کمبریج (تاریخ ایران دوره افشاریه، زندیه و قاجار)؛ ترجمه مرتضی ثاقب فر؛ تهران: انتشارات جامی، 1383.
35. عیسوی، چارلز؛ تاریخ اقتصادی ایران ( عصر قاجار 1332-1215هـ.ق)؛ ترجمه یعقوب آژند؛ تهران: نشر گستره، 1369.
36. کسروی، احمد؛ تاریخ مشروطه ایران؛ تهران: انتشارات نگاه، 1385.
37. نفیسی، سعید؛ تاریخ اجتماعی و سیاسی ایران در دوره معاصر؛ تهران: انتشارات بنیاد، 1376.
38. کاتوزیان همایون؛ محمد علی؛ دولت و جامعه در ایران (انقراض قاجار و استقرار پهلوی)؛ ترجمه حسن افشار؛ تهران: نشر مرکز، 1379.
39. شمیم، علی اصغر؛ ایران دردوره سلطنت قاجار؛ تهران: انتشارات زریاب، 1383.
40. آبراهامیان، یرواند؛ ایران بین دو انقلاب؛ ترجمه احمد گل محمدی و محمد ابراهیم فتاحی؛ تهران: انتشارات نی، 1377.
41. فوران، جان؛ مقاومت شکننده (تاریخ تحولات اجتماعی ایران)؛ ترجمه احمد تدین؛ تهران: انتشارات رسا، 1381.
42. هوشنگ مهدوی، عبدالرضا؛ (تاریخ روابط خارجی ایران از ابتدای دوران صفویه تا پایان جنگ جهانی دوم)؛ تهران: انتشارات امیرکبیر، 1384.
43. تنکابنی، حمید؛ درآمدی بر دیوان سالاری در ایران؛ تهران: انتشارات علمی و فرهنگی، 1383.
44. بیات، عزیزالله؛ شناسایی منابع و مآخذ تاریخ ایران؛ تهران: انتشارات امیرکبیر، 1383.
45. آژند، یعقوب؛ تاریخنگاری در ایران؛ تهران: انتشارات گستره، 1361.
46. الگار، حامد؛ دین و دولت در ایران؛ ترجمه ابولقاسم سری؛ تهران: انتشارات طوس،1369.
47. زرین کوب، عبدالحسین؛ کارنامه اسلام؛ تهران: انتشارات امیرکبیر، 1382.
48. نوذری، حسین علی؛ فلسفه تاریخ (روش شناسی و تاریخ نگری)؛ تهران: انتشارات طرح نو، 1379.
49. استنفورد؛ مایکل؛ درآمدی بر تاریخ پژوهی؛ ترجمه مسعود صادقی؛ تهران: انتشارات سمت، 1384.
50. لمبتن؛ آن؛ تداوم و تحول در تاریخ میانه ایران؛ ترجمه یعقوب آژند؛ ؛ تهران: انتشارات نی، 1372.
51. طباطبایی، جواد؛ مکتب تبریز و مبانی تجدد خواهی؛ تهران: انتشارات ستوده، 1386.
52. طباطبایی، جواد؛ دیباچه ای بر نظریه انحطاط ایران؛ تهران: نشر نگاه معاصر، 1386.